ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ Αρχή ] Πάνω ] Βιβλικό Μήνυμα ] GREEK EVANGELICAL CHURCH ] Συχνές Ερωτήσεις ]


ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ '99


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

  1. ΗΡΘΕ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ;
  2. ΓΙΑ ΜΙΑ ΛΥΤΡΩΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ
    ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΟΥ 2000
  3. ΤΟ ΑΙΩΝΙΟ ΒΙΒΛΙΟ ΜΠΡΟΣΤΑ
    ΣΤΗΝ 3Η ΧΙΛΙΕΤΙΑ
  4. Η εμπειρία του παρελθόντος - μια παρακαταθήκη
    της Ευαγγελικής Αναμορφώσεως για τον 21ον αιώνα
  5. Η Πρόκληση του 21ου Αιώνα
  6. Η νέα χιλιετία, και τα προβλήματα του έτους 2000

 

ΗΡΘΕ ΤΟ ΤΕΛΟΣ
ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ;

του Αιδ. Γεωργ. Αδάμ

“Ήρθε το τέλος του κόσμου; Έρχεται; Πότε θα τελειώσει ο κόσμος; Μήπως το 2.000 μ.Χ;” Ερωτήσεις σαν κι αυτές έχουμε όλοι μας και είμαι σίγουρος πως αρκετοί από εμάς έχουμε αναρωτηθεί αν το 2.000 είναι μια πιθανή ή καλή ημερομηνία να έρθει ο Χριστός.

Ιδιαίτερα στις Ηνωμένες Πολιτείες που ζούμε τα τελευταία χρόνια, οι συζητήσεις και το ενδιαφέρον έχουν μεγιστοποιηθεί δεδομένου ότι πολλοί προβλέπουν τρομερές καταστροφές που θα έρθουν εξαιτίας της αδυναμίας των ηλεκτρονικών υπολογιστών να "διαβάσουν" την καινούρια ημερομηνία (2.000). To πρόβλημα είναι γνωστό με την συντόμευση Υ2Κ (δηλαδή, Year 2.000). Η βιβλιογραφία -χριστιανική και μη-χριστιανική- είναι μεγάλη και τα διάφορα σενάρια δίνουν και παίρνουν, για καταστροφές και ατυχήματα διακοπές ηλεκτρικού ρεύματος, έλλειψη βενζίνης. Κάποιοι πράγματι προετοιμάζονται για το χειρότερο και οι διάφορες εταιρείες προσπαθούν να ενημερώνουν συνεχώς τους πελάτες τους πως οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές τους είναι συμβατοί και δεν θα αντιμετωπίσουν κανένα πρόβλημα.

Πρόσφατα, διάβασα στο Internet, μια συνέντευξη του Steve Hewitt που είναι εκδότης του περιοδικού Christian Computing Magazine ο οποίος υποστηρίζει μια μετριοπαθή/συντηρητική χριστιανική αντιμετώπιση του προβλήματος1. “Mια κυρία στο Eugene, Oregon, μου είπε, πως τέλειωσε η ζωή της εξαιτίας του Υ2Κ. Όχι μόνο επειδή πούλησε το σπίτι των ονείρων της, ή επειδή παραιτήθηκε από την δουλειά της πριν βγει στην σύνταξη, … ή επειδή τώρα έχει αγελάδες και κότες και φαγητό επιβίωσης για 2 χρόνια. Κανένας από αυτούς τους λόγους δεν είναι ο κυρίως λόγος που η ζωή της τέλειωσε. Ο κυρίως λόγος που το Υ2Κ κατέστρεψε την ζωή της είναι, και το ξέρει, πως δεν θα μπορεί να δώσει ξανά την μαρτυρία της. Πάντα θα είναι “η τρελή του Υ2Κ.”

Ας μη νομίζουμε πως εμείς δεν μπορούμε να παρασυρθούμε από φόβο σε ενέργειες που τελικά δεν δυναμώνουν την πίστη μας και την χριστιανική μας μαρτυρία. Σε πολλούς ο φόβος μένει. Ιδιαίτερα ο φόβος της Δεύτερης Παρουσίας. Η Αγία Γραφή όμως τι λέει πάνω στο θέμα αυτό; Πάνω στο ερώτημα, “Πότε θα τελειώσει ο κόσμος;” τι απαντήσεις δίνει; Γιατί το τέλος του κόσμου και η δεύτερη έλευση του Χριστού είναι δύο γεγονότα στενά συνδεδεμένα (Β΄ Πέτρου 3:8-13, Ματθαίος 24:3, σύγκρινε με Β΄ Θεσσαλονικείς 1:6-10).

Θα πρέπει νομίζω να ησυχάσουμε τις καρδιές μας και αντί να βασανίζουμε το μυαλό μας με άγχος για το πότε θα έρθει ο Χριστός, ή πότε θα τελειώσει ο κόσμος, να αφήσουμε την αλήθεια του ευαγγελίου να μας διδάξει, να μας παρηγορήσει και να μας ελευθερώσει από φόβους αβάσιμους.

Η Καινή Διαθήκη πουθενά δεν έχει διδασκαλία για το πότε θα έρθει ο Χριστός. Αυτό το “πότε” βασάνιζε και τους μαθητές πριν την ανάληψη του Χριστού: “Κύριε, έφτασε άραγε η ώρα να αποκαταστήσεις τη βασιλεία στον Ισραήλ;” (Πράξεις 1:6). Η απάντηση του Κυρίου μας βέβαια δεν ικανοποίησε με κανένα τρόπο την περιέργεια των μαθητών: “Εσείς δεν μπορείτε να γνωρίζετε τον ακριβή χρόνο, αυτόν τον κρατάει ο Πατέρας στην αποκλειστική του εξουσία. Θα λάβετε όμως δύναμη όταν θα έρθει το Άγιο Πνεύμα σ' εσάς, και θα γίνετε μάρτυρες δικοί μου, στην Ιερουσαλήμ, σε όλη την Ιουδαία και στη Σαμάρεια και ως τα πέρατα της γης” (εδ. 7-8). Ο Κύριος, λοιπόν, παίρνει την προσοχή των μαθητών από το “πότε” και την κατευθύνει στην δουλειά που τους έχει αναθέσει, δηλαδή την μαρτυρία για το πρόσωπο και το έργο Του. Την περιέργειά τους, την κατευθύνει σε υπηρεσία.

Αλλά και σε άλλες περιπτώσεις ο Κύριός μας όταν ρωτήθηκε για το μέλλον συνέδεσε την ετοιμασία για τον ερχομό του με την υπηρεσία. Η περίφημη παραβολή των ταλάντων είναι αμέσως μετά την παραβολή των “Δέκα Παρθένων”, στο κεφάλαιο 25 του Ματθαίου, το οποίο είναι αμέσως μετά το 24 που απαντά ο Ιησούς στην ερώτηση των μαθητών: “Πες μας πότε θα γίνουν αυτά, και ποιο σημάδι θα δείξει πως πλησιάζει η παρουσία σου και η συντέλεια του κόσμου;” Στο τέλος μάλιστα του κεφαλαίου 24 ο Κύριός μας μιλάει για τον έμπιστο δούλο: “Ποιος άραγε είναι ο έμπιστος και συνετός δούλος που ο Κύριός του τον έκανε επιστάτη των δούλων του, να τους δίνει την τροφή τις ορισμένες ώρες; Μακάριος ο δούλος εκείνος που όταν έρθει ο κύριός του, θα τον βρει να κάνει σωστά την δουλειά του. Σας βεβαιώνω πως θα τον βάλει υπεύθυνο σ' όλα του τα υπάρχοντα” (Ματθαίος 24:45-47).

Συστηματικά ο Κύριός μας, αρνείται να απαντήσει στην ερώτηση για τον χρόνο του ερχομού Του, και συστηματικά συνδέει την απάντησή του με διδασκαλία για προετοιμασία για τον ερχομό Του. Ποια είναι η προετοιμασία; Είναι η υπηρεσία μας. Οι συγκεκριμένες ευθύνες που στον κάθε πιστό Του έχει αναθέσει. Θα κλείσουμε το κομμάτι αυτό της απάντησής μας με τα λόγια του Χριστού από το κατά Μάρκο ευαγγέλιο, 13:32-37: “Όσο για την ημέρα εκείνη ή για τη στιγμή που θα γίνουν αυτά, κανείς δεν ξέρει, ούτε οι άγγελοι στον ουρανό ούτε ο ίδιος ο Υιός παρά μόνο ο Πατέρας. Προσέχετε, αγρυπνείτε και προσεύχεσθε γιατί δεν ξέρετε πότε θα έρθει ο καιρός. Θα είναι σαν έναν άνθρωπο που ταξίδεψε σε άλλη χώρα κι άφησε στους δούλους τη φροντίδα του σπιτικού του, στον καθένα όρισε ένα έργο, και στο θυρωρό έδωσε την εντολή να μένει άγρυπνος. Να είστε, λοιπόν, άγρυπνοι, γιατί δεν ξέρετε πότε θα επιστρέψει ο κύριος του σπιτιού: το βράδυ ή τα μεσάνυχτα ή κατά το λάλημα του πετεινού το πρωί. Μήπως έρθει ξαφνικά και σας βρει να κοιμάστε. Αυτό που λέω σ' εσάς το λέω σε όλους: αγρυπνείτε!”

Από τη μία μεριά λοιπόν η επιστροφή του Χριστού και το τέλος αυτού του κόσμου είναι σίγουρα μελλοντικά περιστατικά, από την άλλη όμως η χρονική στιγμή είναι απροσδιόριστη. Αυτό που πρέπει να καίει την καρδιά κάθε χριστιανού είναι ο δεύτερος ερχομός του Χριστού να τον βρει έτοιμο: “Αγαπητοί μου, τώρα είμαστε παιδιά του Θεού. Τι πρόκειται να γίνουμε στο μέλλον δεν έχει ακόμη φανερωθεί. Ξέρουμε όμως πως όταν ο Χριστός φανερωθεί στην δευτέρα παρουσία του, θα γίνουμε όμοιοι με αυτόν, γιατί θα τον δούμε όπως πραγματικά είναι. Όποιος λοιπόν, μ' εμπιστοσύνη στον Χριστό έχει αυτή την ελπίδα, προετοιμάζεται. Καθαρίζει τον εαυτό του από την αμαρτία, έχοντας ως πρότυπο την καθαρότητα εκείνου” (Α΄ Ιωάννου 3:2-3).

Το παιδί του Θεού δεν έχει άγχος για το τι θα γίνει όταν καταστραφεί ο κόσμος. “Εμείς όμως σύμφωνα με την υπόσχεση του Θεού, προσμένουμε καινούριους ουρανούς και καινούρια γη όπου θα βασιλεύει δικαιοσύνη” (Β΄ Πέτρου 3:13). Αντί να μας γεμίζει φόβος για το πότε θα γίνουν αυτά, ο Λόγος του Θεού μας ζητά ακριβώς στο επόμενο εδάφιο τα εξής: “Γι' αυτό αγαπητοί μου, προσμένοντας τον ερχομό του Κυρίου, φροντίστε να βρεθείτε μπροστά του με ειρήνη χωρίς κηλίδες και ψεγάδια” (Β΄ Πέτρου 3:14).

Η διδασκαλία λοιπόν της Αγίας Γραφής αναφορικά με την χρονική στιγμή του δεύτερου ερχομού, στρέφει την προσοχή μας σε άγια ζωή υπακοής και σε υπηρεσία.

Ως δεύτερο σκέλος στην απάντησή μας θα ήθελα να φέρω στην προσοχή μας πως το έτος 2.000 δεν συμπίπτει με την δισχιλιοστή επέτειο της γέννησης του Σωτήρα μας. Ακόμη δηλαδή και αν κάποιος θελήσει να υποστηρίξει πως ο Θεός θέλει να δώσει τέλος στον κόσμο 2.000 χρόνια μετά την γέννηση του Χριστού, τότε αυτό το γεγονός θα έπρεπε να είχε ήδη συμβεί. Πρέπει λοιπόν να ασχοληθούμε λίγο με την χρονολογία γέννησης του Κυρίου μας Ιησού Χριστού2.

Ο θάνατος του Ηρώδη

Σύμφωνα με το Ματθαίος 2:1, (και Λουκάς 1:5) η γέννηση του Χριστού έλαβε χώρα πριν τον θάνατο του Ηρώδη (Ηρώδης ο Μεγάλος που ήταν κυβερνήτης στη Γαλιλαία την περίοδο 47-37 π.Χ. και μετά βασιλιάς από 37-4 π.Χ.)3. Στον Ματθαίο 2:15, 19-20 διαβάζουμε πως ο Ηρώδης πέθανε λίγο μετά την γέννηση του Χριστού. Σύμφωνα με τον Ιώσηπο λίγο καιρό πριν τον θάνατο του Ηρώδη (στο 34ο έτος της βασιλείας του) σημειώθηκε έκλειψη του φεγγαριού. Αυτή είναι και η μόνη έκλειψη που καταγράφει ο Ιώσηπος και έγινε στις 12/13 Μαρτίου 750, (δηλαδή του 4 π.Χ.). Μετά τον θάνατο του Ηρώδη, ο Ιώσηπος αναφέρει πως γιορτάστηκε το Εβραϊκό Πάσχα, η πρώτη μέρα του οποίου θα ήταν η 11η Απριλίου, 4 π.Χ. Άρα λοιπόν ο θάνατος του Ηρώδη έλαβε χώρα ανάμεσα στις 12 Μαρτίου και στις 11 Απριλίου και έτσι η γέννηση του Χριστού δεν μπορεί να έγινε μετά τον Μάρτιο/Απρίλιο 4 π.Χ.

Η απογραφή του Κυρήνιου

Επίσης σύμφωνα με το Λουκάς 2:1-5, η απογραφή του Κυρήνιου (ηγεμόνα της Συρίας), έγινε αμέσως πριν την γέννηση του Ιησού. Σε καμία περίπτωση δεν έγινε μετά την γέννηση. Η ακριβής ημερομηνία αυτής της απογραφής είναι δύσκολο να προσδιοριστεί. Παρόλο που κανένας ρωμαίος ιστορικός δεν καταγράφει αυτή την απογραφή, εντούτοις υπήρχαν περιοδικές απογραφές.

Είναι δε σίγουρο πως ο Λουκάς δεν μπερδεύει την απογραφή αυτή με την απογραφή που έγινε το 6 μ.Χ. γιατί αυτή έγινε μετά την εκθρόνιση του Αρχέλαου (γιου του Ηρώδη του Μεγάλου) και μας δίνεται ξεκάθαρα από τον Λουκά πως στα χρόνια του Ηρώδη του Μεγάλου γεννήθηκε ο Χριστός (Λουκάς 1:5).

Η προσπάθεια να συγχρονιστούν ο θάνατος του Ηρώδη και η κυβέρνηση του Κυρήνιου αποδεικνύεται δύσκολη. Κάποιοι προτείνουν πως ήταν κυβερνήτης όχι μόνο το 6 μ.Χ. αλλά επίσης από 11/10, 8/7 π.Χ. Κάποιοι άλλοι σκέφτονται πως η απογραφή έγινε πριν ο Κυρήνιος γίνει κυβερνήτης το 6/7 μ.Χ. και κάποιοι πως ο Κυρήνιος ήταν ηγεμόνας της Συρίας και της Κιλικίας στα τελευταία χρόνια του Ηρώδη του Μεγάλου.

Προς το τέλος της βασιλείας του ο Ηρώδης έπεσε σε δυσμένεια από την Ρώμη (περίπου 8/7 π.Χ.). Και αυτή η δυσμένεια ακολουθήθηκε από την πάλη των γιων του για τον θρόνο σε μια περίοδο που ο Ηρώδης ήταν πολύ άρρωστος. Όλα αυτά επέτρεψαν στην Ρωμαϊκή κυβέρνηση να κάνει την απογραφή στην περιοχή εκείνη ώστε να εκτιμήσει την κατάσταση πριν τον θάνατο του Ηρώδη. Και παρόλο που είναι δύσκολο να προσδιοριστεί με ακρίβεια μια ημερομηνία, είναι πιθανόν πως η απογραφή έγινε περίπου ανάμεσα στο 6 και 4 π.Χ.

Το άστρο των μάγων

Κάποιοι πιστεύουν πως η γέννηση του Ιησού πρέπει να έγινε γύρω στο 6 π.Χ. γιατί ο Ηρώδης σκότωσε τα παιδιά έως 2 ετών (Ματθαίος 2:16) και επειδή το αστέρι των Μάγων (Ματθ. 2:2) μπορεί να επαληθευτεί και να ταυτιστεί με μια συζυγία πλανητών περίπου το 7/6 π.Χ. Αρχικά η θεωρία αυτή αναπτύχθηκε το 1.606 από τον αστρονόμο Johannes Kepler.

Αναφορικά με το αστέρι, ας έχουμε κατά νου πως υπήρξε και άλλη μια συζυγία πλανητών το 5/4 π.Χ. Επιπλέον υπάρχει η λεπτομέρεια στο εδάφιο 9 πως “μόλις ξεκίνησαν, ξαναφάνηκε το άστρο που είχαν δει ν' ανατέλλει με τη γέννηση του παιδιού, και προχωρούσε μπροστά τους. Τελικά ήρθε και στάθηκε πάνω από τον τόπο όπου βρισκόταν το παιδί.” Η αφήγηση αυτή μας οδηγεί να σκεφτούμε πως μάλλον δεν επρόκειτο για συζυγία πλανητών αλλά για κάποιο υπερφυσικό φαινόμενο.

Σχετικά με την διαταγή του Ηρώδη να θανατώσει τα αρσενικά παιδιά δύο ετών και κάτω, μπορεί κάποιος με ασφάλεια να υποθέσει πως οφειλόταν στην παράνοιά του για την διαδοχή του θρόνου. Είναι όμως δυνατόν ο Ηρώδης και οι μάγοι να πίστευαν πως ο Χριστός γεννήθηκε όταν πρωτοείδαν το αστέρι, ένα ή δύο χρόνια πριν την συνάντησή τους. Το αστέρι, με άλλα λόγια δεν μπορεί να βοηθήσει στην εύρεση μιας πιο συγκεκριμένης ημερομηνίας. Είναι λογικό επομένως να υποθέσουμε πως η συνάντηση Ηρώδη-μάγων έγινε στο τέλος της ζωής του, περίπου στο 5/4 π.Χ.

Το συμπέρασμα από όλη αυτή την συζήτηση είναι πως αν η απογραφή του Κυρήνιου έγινε περίπου το 6-4 π.Χ. και ο θάνατος του Ηρώδη, την άνοιξη του 4 π.Χ. η πιο πιθανή ημερομηνία γέννησης του Χριστού είναι τέλος του 5 π.Χ. ή αρχές του 4 π.Χ. οπωσδήποτε όμως πριν τον θάνατο του Ηρώδη. Η λεπτομέρεια για τους βοσκούς να φυλάνε τα κοπάδια το βράδυ (Λουκάς 2:8), δεν καθιστά απίθανη την περίπτωση να γεννήθηκε ο Χριστός χειμώνα.

Επομένως, σε καμιά περίπτωση το 2.000 μ.Χ. δεν συμπίπτει με την δισχιλιοστή επέτειο της γέννησης του Χριστού. Αν ο Θεός ήθελε να βάλει ένα τέλος σε όλα με την συμπλήρωση 2.000 χρόνων θα μπορούσε να το είχε κάνει γύρω στο 1995/1996! Ο λόγος για τον οποίο σήμερα έχουμε ανακριβή ημερομηνία οφείλεται στο λάθος του Διονυσίου (Dionysius Exiguus) τον 6ο μ.Χ αιώνα.

Το τρίτο σκέλος της απάντησής μας σχετικά με το τέλος του κόσμου έχει να κάνει με το κομμάτι εκείνο της Συστηματικής Θεολογίας που λέγεται Εσχατολογία, η συστηματική μελέτη δηλαδή των Αγίων Γραφών αναφορικά με το τι θα γίνει στο τέλος. Και δεν σας κρύβω πως αισθάνομαι πολύ μικρός ως προς τα χρόνια και την μελέτη, για να ανοίξω το θέμα αυτό. Θα ήθελα όμως με σεβασμό προς τις Γραφές αλλά και τους αδελφούς που ίσως σκέφτονται διαφορετικά, να παρουσιάσω την άποψη που στις μέρες μας έχει βγει ίσως από το προσκήνιο.

Ο λόγος που θα μπούμε στην ενότητα αυτή είναι επειδή ένα μεγάλο τμήμα της Εσχατολογίας είναι “τα σημεία των καιρών.” Όλα τα σενάρια για το τέλος του κόσμου “διαβάζουν” τα σημεία των καιρών, δηλαδή τα σημάδια για το τέλος του κόσμου. Αλλά ας τα πάρουμε τα πράγματα από την αρχή.

Συνήθως όταν αναφερόμαστε στην εσχατολογία, την περιορίζουμε στο “τι θα γίνει στις έσχατες μέρες.” Και ενώ αυτό είναι αλήθεια, πράγματι η εσχατολογία είναι η μελέτη των “έσχατων” πραγμάτων, εντούτοις χρειάζεται να σκύψουμε και να δούμε λίγο πως τα κείμενα της Καινής Διαθήκης ορίζουν τις έσχατες ημέρες.

Αν ξεκινήσουμε στην Καινή Διαθήκη από o,τιδήποτε δεν έγραψε ο απόστολος Παύλος, θα δούμε για παράδειγμα στις Πράξεις 2:17 να λέει ο απόστολος Πέτρος: “Αυτό θα συμβεί στις έσχατες μέρες, λέει ο Θεός: θα χαρίσω πλουσιοπάροχα το Πνεύμα μου σε κάθε άνθρωπο έτσι, οι γιοι σας κι οι θυγατέρες σας θα κηρύξουν την αλήθεια, οι νέοι σας θα δουν οράματα, κι οι γέροντες σας θα ονειρευτούν όνειρα θεϊκά…” Στην προφητεία, δηλαδή του Ιωήλ, ο απόστολος Πέτρος αλλάζει το “μετά από αυτά”, (Ιωήλ 3:1), και το κάνει, “στις έσχατες μέρες.” Αυτή η έκχυση του Αγίου Πνεύματος ήταν εσχατολογική προσδοκία της Παλαιάς Διαθήκης, όμως ο Πέτρος, είδε πως σε εκείνη την περίοδο εκπληρώθηκε.

Στην προς Εβραίους1:2 διαβάζουμε: “και σ' αυτούς εδώ τους έσχατους καιρούς μίλησε σ' εμάς μέσω του Υιού του.” Στην Α΄ Ιωάννου 2:18 (γράφω από το Κριτικό κείμενο): “Παιδία, εσχάτη ώρα έστιν, και καθώς ηκούσατε ότι αντίχριστος έρχεται και νυν αντίχριστοί πολλοί γεγόνασιν, όθεν γινώσκομεν ότι εσχάτη ώρα έστιν.” Στην επιστολή Ιούδα, εδάφια 17-18 βρίσκουμε τα εξής: “Εσείς όμως αγαπητοί μου να θυμάστε τα προφητικά λόγια των αποστόλων του Κυρίου μας Ιησού Χριστού: στους έσχατους χρόνους, σας έλεγαν, θα εμφανιστούν άνθρωποι που θα σας εμπαίζουν και θα ζουν σύμφωνα με τις αμαρτωλές επιθυμίες τους.” Μιλούσαν οι συγγραφείς της Καινής Διαθήκης για τις έσχατες μέρες όχι σαν κάτι το μελλοντικό, αλλά σαν την πραγματικότητα μέσα στην οποία ζούσαν.

Υπάρχουν βεβαίως αναφορές στις έσχατες μέρες ως κάτι το μελλοντικό (Α΄ Πέτρου 1:5), αλλά ως επί το πλείστον στην Καινή Διαθήκη το μελλοντικό γεγονός δεν είναι “οι έσχατες ημέρες” καθαυτές, αλλά “η έσχατη ημέρα” (Ιωάννης 6:39, 44, 54, 11:24). Η μέρα του δεύτερου ερχομού του Μεσσία, που θα συνοδεύεται με την ανάσταση των νεκρών. Δηλαδή, “οι έσχατες ημέρες” στην Καινή Διαθήκη δεν είναι απλά οι μέρες πριν τον δεύτερο ερχομό του Κυρίου μας, αλλά όλη η περίοδος από τον θάνατο και την ανάσταση του Ιησού Χριστού μέχρι τον δεύτερο ερχομό. Οι έσχατες μέρες “εγκαινιάστηκαν” με τον θάνατο και την ανάσταση του Χριστού και θα “ολοκληρωθούν/κορυφωθούν” με την δεύτερη έλευση του Χριστού.

Οι έσχατες ημέρες όπως είχαν προφητευθεί στην Παλαιά Διαθήκη περιέκλειαν: την θλίψη του Ισραήλ και την εξορία (Ιερ. 23:20), και μια περίοδο διωγμού (Δανιήλ10:14, 11:27-12:10), αποστασίας και απάτης/ψευδοδιδασκαλίας (Δανιήλ 10:14, 11:27-35). Μετά από τον διωγμό ο Ισραήλ θα ζητήσει τον Θεό (Ωσηέ 3:4-5) και θα ελευθερωθεί ενώ οι εχθροί θα κριθούν (Ιεζεκιήλ 38:14-16, Δανιήλ 10:14, 12:1-13). Η κρίση θα γίνει επειδή ο Μεσσίας από τον Ισραήλ θα κατακτήσει τους εχθρούς (Γένεση 49:1, 8-12, Αριθμοί 24:14-19, Ησ. 2:2-4, Μιχαίας 4:1-3, Δανιήλ 2:28-45, 10:14, 12:10). Οι άγιοι του Ισραήλ θα αναστηθούν, ο Θεός θα συνάψει "Καινή" Διαθήκη με τον Ισραήλ (Ιερ.31:31-34) θα εγκαταστήσει ένα βασίλειο στη γη και θα είναι κυβερνήτης (Ησ. 2:2-4, Δαν. 2:28-45) μαζί με τον Δαβιδικό βασιλιά (Ωσηέ 3:4-5). Την ημέρα αυτή του Κυρίου, υπάρχει η υπόσχεση της έκχυσης του Αγίου Πνεύματος (Ιωήλ 2:28-29). Τέλος υπάρχει η υπόσχεση για τους "καινούς" ουρανούς και την "καινή" γη (Ησαΐας 66:22)4.

Στην Καινή Διαθήκη, τώρα, διαπιστώνουμε πως το μεγαλύτερο εσχατολογικό γεγονός της Παλαιάς Διαθήκης έχει ήδη λάβει χώρα. Η άφιξη του Μεσσία, του Κυρίου μας Ιησού Χριστού (Ματθαίος 1:20-23). Πληθώρα από τις λεπτομέρειες της ζωής Του και της διακονίας Του μας παρουσιάζονται σαν εκπληρώσεις προφητειών της Παλαιάς Διαθήκης5. Επιπλέον ο Ιωάννης ο Βαπτιστής και ο Χριστός κήρυξαν πως “ήγγικεν” η υποσχεμένη βασιλεία του Θεού στην Παλαιά Διαθήκη (Ματθαίος 3:2, Μάρκος 1:15). Ο Χριστός είπε στους Φαρισαίους: “Αν όμως εγώ βγάζω τα δαιμόνια με το Πνεύμα του Θεού, αυτό σημαίνει πως έφτασε σ' εσάς η βασιλεία του Θεού” (Ματθ. 12:28)6.

Οι έσχατες μέρες λοιπόν που περίμεναν, ήδη ξεκίνησαν στο πρόσωπο του Ιησού Χριστού, ενώ από την άλλη το τελικό στάδιο θα έρθει στο μέλλον, δηλαδή δεν έχουν ακόμη ολοκληρωθεί/κορυφωθεί. Οι προσδοκίες για την μεγάλη θλίψη, την κυριαρχία του Θεού στα έθνη, η νέα διαθήκη, η νέα δημιουργία, όλα ξεκίνησαν με τον θάνατο και την ανάσταση του Χριστού.

Όταν ο απόστολος Παύλος γράφει “ότε δε ήρθε το πλήρωμα του χρόνου”, (Γαλ. 4:4), αυτό φέρει την ιδέα της συμπλήρωσης, της εκπλήρωσης. Το κορυφαίο γεγονός στην ιστορία έχει λάβει χώρα. Και πράγματι αυτές οι λέξεις και τρόπος έκφρασης της Καινής Διαθήκης δεν αποκλείουν μελλοντική εκπλήρωση των σχεδίων του Θεού όμως έχουν ένα δυνατό χαρακτήρα εκπλήρωσης. Υπάρχουν κομμάτια που θα εκπληρωθούν στο τέλος, όπως η ανάσταση των νεκρών, η καταστροφή αυτού του κόσμου ή μήπως η μεταλλαγή του, η τελική κρίση, οι "καινοί ουρανοί" και η "καινή γη".

Ήταν όμως ξεκάθαρο στο μυαλό των συγγραφέων της Καινής Διαθήκης πως ήδη ζούσαν στις έσχατες ημέρες. Ο απόστολος Παύλος γράφει στους Κορίνθιους (Α΄ Κορ. 10:11): “ταύτα δε τυπικώς συνέβαινεν εκείνοις, εγράφη δε προς νουθεσίαν ημών εις ους τα τέλη των αιώνων κατήντηκεν.” Γράφει ο συγγραφέας της προς Εβραίους επιστολής στο 9:26, “επεί έδει αυτόν πολλάκις παθείν από καταβολής κόσμου, νυνί δε άπαξ επί συντελείας των αιώνων εις αθέτησιν της αμαρτίας δια της θυσίας αυτού πεφανέρωται.” Ζούσαν και αυτοί στα τέλη των αιώνων. Δεν έγραφαν μόνο για μας, 2.000 χρόνια μετά, χωρίς αυτά να έχουν νόημα για όλες τις γενιές των πιστών μέσα στους αιώνες.

Επίσης η αποστασία και ψευδοδιδασκαλία, που προφητεύτηκε στην Παλαιά Διαθήκη ήταν από τον πρώτο αιώνα μια πραγματικότητα. Αλλιώς γιατί να γράφει ο απόστολος Παύλος στον Τιμόθεο (Β΄ Τιμόθεο 3:1): “Τούτο δε γίνωσκε, ότι εν εσχάταις ημέραις ενστήσονται καιροί χαλεποί…” και (Α΄ Τιμόθεο 4:1) “Το δε πνεύμα ρητώς λέγει ότι εν υστέροις καιροίς αποστήσονται τινες της πίστεως προσέχοντες πνεύμασι πλάνοις και διδασκαλίαις δαιμονίων”;

Θα πρέπει λοιπόν να καταλάβουμε πως δεν ζούμε στις έσχατες μέρες απλά επειδή είμαστε 1999 χρόνια πιο κοντά στον δεύτερο ερχομό του Χριστού. Ζούμε στις έσχατες μέρες επειδή η Καινή Διαθήκη από τη μια άκρη ως την άλλη διδάσκει πως οι έσχατες μέρες ξεκίνησαν με τον θάνατο και την ανάσταση του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Η εσχατολογία της Καινής Διαθήκης, θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως εσχατολογία που ξεκίνησε αλλά ακόμη δεν έχει ολοκληρωθεί. Οι έσχατες μέρες είναι εδώ, και περιμένουμε την έσχατη μέρα.

Όλα αυτά είναι σημαντικά και αποκτούν τρομερή σημασία όταν μελετούμε “τα σημεία των καιρών.” Είναι “τα σημεία των καιρών,” στα οποία όλοι μας αναφερόμαστε, σημεία μόνο για την σύντομη περίοδο πριν τον ερχομό του Χριστού (σύμφωνα με τον πρώτο ορισμό της εσχατολογίας), ή μήπως είναι σημεία που επαληθεύονται σε όλη την χριστιανική εποχή, δηλαδή σε όλη την διάρκεια των έσχατων ημερών; Αν οι έσχατες μέρες καλύπτουν όλη την χριστιανική περίοδο τότε και τα σημεία των καιρών εκπληρώνονται σε όλη την χριστιανική περίοδο.

Αναφερόμαστε στα “σημεία των καιρών” γιατί ενώ είναι βιβλικό να προσμένουμε με λαχτάρα τον Κύριό μας, ο “εσχατολογικός πυρετός” μπορεί να πάρει την προσοχή μας από την άγια ζωή και υπηρεσία στα οποία αναφερθήκαμε στην αρχή και να μας κατευθύνει στην μελέτη των σημείων και σιγά-σιγά να εμπλακούμε σε μια προσπάθεια να καθορίσουμε τον ερχομό του Χριστού.

Τα σημεία των καιρών είναι γενικά αποδεκτό πως περιλαμβάνουν τα εξής: το κήρυγμα του ευαγγελίου σε όλα τα έθνη (Μάρκος 13:10, Ματθαίος 24:14), την μεγάλη θλίψη (Ματθαίος 24:15-22, Μάρκος 13:7-8, Λουκάς 21:20-24), τους ψευδοπροφήτες που κάνουν σημεία και τέρατα (Μάρκος 13:22, Ματθ.24:23-24), τα σημεία στον ουρανό (Μάρκος 13:24-25, Ματθ.24:29-30, Λουκ.21:25-27), οι σεισμοί και οι λοιμοί (Λουκάς 21:10-11, Αποκ. 6:12) τον υιό της απωλείας/ανομίας (Β΄ Θεσσ.2:1-10), την σωτηρία του Ισραήλ (Ρωμ. 11:25-26).

Τι πρέπει να κάνουμε λοιπόν με όλες αυτές τις περικοπές που μας διδάσκουν να είμαστε έτοιμοι γιατί ο Χριστός μπορεί να έρθει οποτεδήποτε, και με περικοπές που μας δίνουν σημεία για τον ερχομό Του; Είναι πιθανόν να πέσουμε στην παγίδα του Louis Berkhof, πως ο Χριστός δεν μπορεί να έρθει οποτεδήποτε7.

Τα σημεία αυτά όμως δόθηκαν για να ενισχύσουν την προσμονή μας για την δεύτερη έλευση του Χριστού8. Διαβάζουμε στον Λουκά 21:28: “αρχομένων δεν τούτων γίνεσθαι ανακύψατε και επάρατε τας κεφαλάς υμών, διότι εγγίζει η απολύτρωσις υμών.”

Δόθηκαν τα σημεία ώστε να μας βοηθήσουν να μην ξαφνιαστούμε όταν θα γίνουν, για να μας βεβαιώσουν πως ο Θεός ξέρει από πριν πως θα συμβούν και για να φυλαχτούμε από ψευτομεσσίες. Δόθηκαν για να είμαστε ακόμη πιο έτοιμοι. Και εμείς, και οι χριστιανοί των πρώτων αιώνων! Και αυτοί και εμείς, και οι πιστοί στον μεσαίωνα, όλοι μας έχουμε την ίδια ανάγκη να είμαστε έτοιμοι. Αυτά τα σημεία είναι παρόντα και επαληθεύονται σε κάθε εποχή, καθώς όμως πλησιάζει η κορύφωση των εσχάτων ημερών, θα κορυφώνονται και η εκπλήρωσή τους.

Για παράδειγμα, έχει κηρυχτεί το ευαγγέλιο σε όλα τα έθνη; Πιθανώς όχι. Όμως από τον πρώτο αιώνα μ.Χ. ο απόστολος Παύλος γράφει στην προς Κολοσσαείς 1:5-6 πως το ευαγγέλιο εν παντί τω κόσμω έστιν καρποφορούμενον και αυξανόμενον καθώς και εν υμίν.” Ακόμη στο 23 εδάφιο του ίδιου κεφαλαίου γράφει: “…μη μετακινούμενοι από της ελπίδος του ευαγγελίου ου ηκούσατε του κηρυχθέντος εν πάση τη κτίσει τη υπό τον ουρανόν…” Για τον απόστολο το σημείο αυτό ήταν ήδη εκπληρωμένο. Δεν ήταν εμπόδιο. Περίμενε τον Χριστό όπως Τον περιμένουμε και εμείς σήμερα. Ζώντας όμως 2.000 χρόνια μετά μπορούμε να πούμε πως ενώ το σημείο αρχικά εκπληρώθηκε, εντούτοις έχει εκπληρωθεί σε μεγαλύτερη κλίμακα από τότε9.

Η ίδια συζήτηση θα μπορούσε να συνεχιστεί περαιτέρω, με όλα τα σημεία. Αναφορικά με την “μεγάλη θλίψη” πολύ φυσιολογικά θα μπορούσαν οι πιστοί του πρώτου αιώνα να δουν τους Ιουδαϊκούς πολέμους (66-70 μ.Χ.) σαν την εκπλήρωση των λόγων του Ιησού. Τα δεινά κατά την διάρκεια αυτού του πολέμου ήταν πράγματι τρομερά. Στην πραγματικότητα σε όλη την διάρκεια της ιστορίας υπήρχαν περίοδοι έντονου διωγμού και θλίψης των χριστιανών. Ιδιαίτερα βεβαίως στον αιώνα μας με τους χριστιανούς να διώκονται στην πρώην Σοβιετική Ένωση, στην Κίνα, σε μουσουλμανικές χώρες. Ποιος χριστιανός, ανάλογα με την περίοδο στην οποία έζησε δεν ταύτισε τον αντίχριστο με τον Νέρωνα ή τον με τον Χίτλερ10;

Τα σημεία των καιρών λοιπόν, δεν δόθηκαν για να κάνουμε προγνώσεις. Και ο λόγος που έκανα ένα τόσο μεγάλο κύκλο, και έδωσα τέτοια έμφαση είναι γιατί ακριβώς η ενασχόληση με σημεία αυτά καθαυτά, ανεβάζει τον προαναφερθέντα “εσχατολογικό πυρετό” και την αγωνία μας στο κατακόρυφο. Για παράδειγμα, είναι πιθανό σύμφωνα με ορισμένους η αδυναμία των υπολογιστών να διαβάσουν τις νέες ημερομηνίες να προξενήσει πολέμους ή πείνα. Αναρωτιόμαστε λοιπόν, αν θα είναι αυτά τα σημεία των πολέμων και λοιμών πριν την δεύτερη έλευση.

Τα σημεία πάντα υπήρχαν και πάντα θα υπάρχουν. Γιατί οι έσχατες μέρες στις οποίες αναφέρονται καλύπτουν όλη την χριστιανική περίοδο στην οποία ζούμε. Από το θάνατο και την ανάσταση του Χριστού, ως την ένδοξη δεύτερη έλευσή Του. Θα παίρνουν διάφορες μορφές, και θα μεγαλώνουν σε ένταση.

Συμπέρασμα

Θα καταστραφεί ο κόσμος το 2.000; Θα επιστρέψει ο Χριστός; Δεν ξέρουμε. Ξέρουμε όμως πρώτον πως ο Θεός μας ζητάει να ζούμε ζωή υπακοής και υπηρεσίας και αυτός είναι ο τρόπος προετοιμασίας που μας δίνει. Νομίζω πως αν ήθελε να καταστρέψει τον κόσμο 2.000 χρόνια μετά την γέννηση του Χριστού, θα το είχε κάνει. Πιστεύω πως ο καιρός μας είναι εξίσου εσχατολογικός όσο και όλοι οι προηγούμενοι αιώνες που πέρασαν ή που ίσως περάσουν μέχρι την άφιξη εκείνης της τελικής έσχατης ημέρας. Ως τότε όμως, ο Κύριός μας, μας ζητάει να καθαρίζουμε τον εαυτό μας από την αμαρτία, όπως Εκείνος είναι καθαρός. 

Υποσημειώσεις:

  1. Όσοι ενδιαφέρονται να διαβάσουν την συνέντευξη μπορούν να τη βρουν στο http://www.chrbook.com/Christian/Books/Offshoot/hewittinterview.html
  2. Για τις πληροφορίες αυτές χρησιμοποιήθηκαν οι εξής πηγές: H.W. Hochner, "Chronology", Dictionary of Jesus and the Gospels, εκδότες: J.B. Green, Scot McKnight, J. Howard Marshall, (Downers Grove, Illinois: InterVarsity Press, 1992), σελ. 118. Επίσης, Karl P. Donfried, "Chronology", The Anchor Bible Dictionary, vol. 1, (Doubleday, 1992), σελ. 10112-1013.
  3. H.W. Hoehner, "Herodian Dynasty", σελ. 317-322. Δες επίσης, Γεωργίου Χατζηαντωνίου, Η Καινή Διαθήκη, Γενική Εισαγωγή, Β΄ Έκδοση, (Αθήνα: Ο Λόγος), σελ. 7-8.
  4. Anthony Hoekema, The Bible and the Future, (Grand Rapids, Michigan: Wm.B. Eerdmans, 1979), σελ. 3-12. Επίσης πολλές από τις πληροφορίες έρχονται από τον Gregory K. Beale, Ανέκδοτες Σημειώσεις Παραδόσεων (Gordon-Conwell Theological Seminary: Spring 1996), και, Gregory K. Beale, "Eschatology", Dictionary of the Later New Testament and Its Developments, εκδότες, Ralph P. Martin & Peter H. Davids, (Downers Grove, Illinois: InterVarsity Press, 1997), σελ. 330-340.
  5. Για παράδειγμα η γέννησή Του (Ματθαίος 2:5-6, Μιχαίας 5:2), η φυγή στην Αίγυπτο (Ματθ. 2:14-15, Ωσηέ 11:1), η απόρριψή Του από τους δικούς Του (Ιωάννης 1:11, Ησ. 53:3), η θριαμβευτική είσοδος στα Ιεροσόλυμα (Ματθ. 21:4-5, Ζαχαρίας 9:9).
  6. Ίσως σε μελλοντικά άρθρα μελετήσουμε πιο προσεκτικά τις εσχατολογικές προσδοκίες της Παλαιάς Διαθήκης και πώς αυτές πραγματοποιήθηκαν.
  7. Louis Berkhof, Systematic Theology, New Combined Edition, (Eerdmans, 1996), σελ. 697.
  8. Wayne Grudem, Systematic Theology, (Zondervan Publishing House, 1994), σελ. 1097-1099.
  9. Ibid, σελ. 1101.
  10. Ίσως σε επόμενη ευκαιρία ασχοληθούμε και με τα υπερφυσικά φαινόμενα που περιλαμβάνονται στα σημεία των καιρών.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

 

ΓΙΑ ΜΙΑ ΛΥΤΡΩΤΙΚΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ ΤΟΥ 2000

του Αιδ. Μελέτη Μελετιάδη

Μάρκος 7.31-37

Ο Κύριος, για άγνωστους σε εμάς λόγους, φεύγει από τη Τύρο και Σιδώνα κι επιστρέφει στη Γαλιλαία περνώντας όμως από τη περιοχή των εθνικών, τη Δεκάπολη.

Στη Δεκάπολη κάποιοι από τον ντόπιο πληθυσμό Του φέρνουν τον άρρωστό τους με την παράκληση να τον θεραπεύσει. Ο Ιησούς δεν απορρίπτει την αίτηση τους. Ο Ιησούς, σε αντίθεση με πολλούς σήμερα που κάμνουν θέαμα τις θεραπείες, και δημοσιεύουν συγκεκριμένες ώρες γι’ αυτές, πηγαίνει μακριά απ’ το πλήθος, σ’ ένα ιδιαίτερο τόπο για να τον θεραπεύσει. Εκεί, μακριά από τις φωνές, τις επευφημίες, τις επιδοκιμασίες, μόνο Αυτός και ο ταλαίπωρος άνθρωπος, ο Ιησούς τον θεραπεύει.

Θα μπορούσε κάλλιστα, όντας ο Ίδιος Θεός, μ’ ένα λόγο Του να τον θεραπεύσει. Όμως δεν το κάνει. Αντίθετα ακολουθεί μια διαδικασία η οποία φαινομενικά είναι παράξενη και ίσως παράλογη. Ξεκινά:

Βάζοντας τα δάχτυλά Του στ’ αυτιά του ανθρώπου. Φτύνει κι αγγίζει τη γλώσσα του. Σηκώνει τα μάτια Του στον ουρανό κι αναστενάζει (προσευχή). Διατάζει “εφφραθά” που σημαίνει: “άνοιξε”. Τους παραγγέλλει να μη πουν σε κανέναν τίποτε (δεν εισακούεται). Ο κόσμος στο τέλος Τον επευφημεί λέγοντας:

“Καλώς πάντα πεποίηκε … και τους κωφούς ποιεί ακούειν και τους αλάλους λαλείν”.

Τα λόγια αυτά του λαού μας υπενθυμίζουν και φανερώνουν δύο εικόνες της ΠΔ στις οποίες παρουσιάζεται ο Θεός ως: Ο Δημιουργός μίας τέλειας κτίσης (Γεν. 1.31). Ο Θεραπεύων (Ησ. 35.5-6)

Αυτή είναι η ιστορία. Το ερώτημα είναι, “Τι έχει η ιστορία αυτή να μας διδάξει;” Διότι είναι δύσκολο να διδαχθείς από μια ιστορία η οποία χαρακτηρίζεται από σιωπή.

Όπως μπορείτε να παρατηρήσετε δεν υπάρχει διάλογος, δεν υπάρχουν πολλά λόγια. Υπάρχει μία λέξη και μία πράξη εκ μέρους του Ιησού. Ενώ από τη πλευρά του ταλαίπωρου ανθρώπου δεν υπάρχει ούτε λέξη μα και ούτε πράξη. Εφ’ όσον δεν ακούει και δεν μιλάει είναι επόμενο να μη ξέρει, να μη μπορεί να καταλάβει το μήνυμα που ο Χριστός φέρνει και ως εκ τούτου να μη μπορεί να ανταποκριθεί. Σ’ αυτή του την αδυναμία ο Χριστός χρησιμοποιεί έναν εναλλακτικό τρόπο επικοινωνίας τον οποίο ο άνθρωπος της ιστορίας καταλαβαίνει και στον οποίο ανταποκρίνεται: Μια Πράξη! Ένα Άγγιγμα!

Ο κωφάλαλος άνθρωπος είναι ένα συναρπαστικό παράδειγμα του κόσμου μας ο οποίος πνευματικά είναι κωφάλαλος (Εφ. 2.1). Ο κόσμος μας δεν ακούει τη φωνή του Θεού διότι δεν μπορεί να ακούσει. Επειδή δεν ακούει δεν μπορεί να καταλάβει τα πράγματα του Θεού, να πιστέψει σ’ Αυτόν και να Τον ομολογεί.

Λέει ο Λόγος του Θεού: “Πώς θα Τον επικαλεστούν, αν δεν πιστέψουν; Και πως θα πιστέψουν, αν δεν έχουν ακούσει γι’ Αυτόν; Και πως πάλι θ’ ακούσουν γι’ Αυτόν, αν κάποιος δεν τους το κηρύξει” (Ρωμ. 10.14).

Ενώ όμως ο κόσμος μας είναι κωφάλαλος απέναντι στα πράγματα του Θεού, Αυτός μας καλεί να τον ευαγγελίσουμε. Κι εδώ είναι το ερώτημα: Πως επικοινωνείς μ’ ένα κωφάλαλο κόσμο; Έχεις δύο επιλογές: Πρώτο, χρησιμοποιώντας το δικό σου τρόπο επικοινωνίας να αρχίσεις να του τα ψέλνεις.” Όμως αυτό το κάνεις σε κείνους που μιλούν κι έχουν αυτιά κι ακούν και κατανοούν. Όπως έκανε ο Κύριος ο οποίος ποτέ στην επίγεια διακονία Του δεν τα 'ψαλλε του λαού. Τις σκληρές φράσεις Του τις κράτησε για τους Φαρισαίους που υποτίθεται ότι πνευματικά ήσαν ζωντανοί (“γεννήματα οχιάς”, “ασβεστωμένοι τάφοι”, “παιδιά του διαβόλου”, κλπ) ενώ το χειρότερο χαρακτηρισμό τον κράτησε για ένα από τους μαθητές Του, τον Πέτρο (“πήγαινε πίσω μου Σατανά”).

Δεύτερο, τον κωφάλαλο τον πλησιάζεις όπως ο Χριστός πλησίασε τον άνθρωπο της ιστορίας. Του μιλάς τη γλώσσα που καταλαβαίνει, τη γλώσσα της πράξης, τη γλώσσα της Υπηρεσίας.

Το παράδειγμα του Κυρίου πρέπει να γίνεται και δικό μας παράδειγμα καθώς η αποστολή μας σ’ αυτό τον κόσμο είναι να ευαγγελισθούμε στους ανθρώπους τα καλά νέα.

Βλέπετε, ακόμη και η ενσάρκωση του Ιησού δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο ευαγγελισμός της “κωφάλαλης” ανθρωπότητας με τη γλώσσα που αυτή μιλούσε και καταλάβαινε. Τη γλώσσα της ΠΡΑΞΗΣ!

Κι εδώ είναι το πρόβλημά μας το οποίο δεν είναι πρόβλημα ΜΗΝΥΜΑΤΟΣ. Ως Ελληνική Ευαγγελική Εκκλησία και ως πιστοί του Ιησού Χριστού έχουμε ένα πολύτιμο μήνυμα να δώσουμε στον κόσμο. Το πρόβλημά μας είναι στη διαδικασία ή μέθοδο αν θέλετε μετάδοσης του. Εκείνο που χρειαζόμαστε, λοιπόν, είναι να ξανά-ανακαλύψουμε και να εφαρμόσουμε έναν ευαγγελισμό της ενσάρκωσης, αυτόν που ονομάζω, “Δημιουργικό Ευαγγελισμό”. Προσέξτε λεω να ξανά-ανακαλύψουμε και το λεω αυτό για δύο λόγους:

Πρώτον: Οι πρωτοπόροι της Εκκλησίας μας δεν γνώριζαν κανένα άλλο είδους ευαγγελισμό παρά αυτόν. Είδαν την Εκκλησία μέσα στην κοινωνία και μέσα στην ανοιχτή αγορά των ιδεών του κόσμου να υψώνει το ανάστημά της, όσο μικρή κι αν ήταν. Και ξέρετε κάτι; εκείνη η εποχή ήταν η περίοδος που η εκκλησία είχε τη μεγαλύτερη και υγιέστερή της αύξηση. Δίχως τα μέσα που εμείς έχουμε, δίχως τα συνέδρια και όλα τα άλλα που αν και καλά, φοβάμαι, πολλές φορές γίνονται αυτοσκοπός και στοχεύουν να ικανοποιήσουν το άτομό μας.

Δεύτερον: Η θεολογία της Εκκλησίας μας δεν γνωρίζει κανένα άλλο τρόπο ευαγγελισμού της “κωφάλαλης” κοινωνίας παρά τον “ενσαρκωμένο”. Δυστυχώς τα τελευταία χρόνια, για διάφορους λόγους, έχει γίνει μια συστηματική επίθεση εναντίον και της θεολογίας μας αλλά και της ιστορικής μας παράδοσης. Η κυρίαρχη άποψη και η δήθεν “πνευματική” στις τελευταίες δεκαετίες ήταν και με λύπη μου το λεω ότι συνεχίζει να είναι, ενάντια στη θεολογία και παράδοσή μας.

Με αποτέλεσμα, σήμερα, πολλοί λίγοι να γνωρίζουμε την θεολογία μας και την ιστορία μας. Το κακό είναι ότι η άγνοια και των δύο δημιουργεί προκαταλήψεις και φανατισμό εναντίον της. Αλίμονο, όμως, σ’ εκείνο το λαό, σ’ εκείνο το έθνος, σ’ εκείνη την οικογένεια, σ’ εκείνη την εκκλησία που απαρνιέται τις προγονικές του εστίες, την παράδοσή του και τη θεολογία του. Είναι καταδικασμένη σε μαρασμό!

Βέβαια η εκκλησία είναι άνθρωποι, άρα ένας ζωντανός οργανισμός, και δεν μπορεί να μείνει κενός θεολογίας. Όταν, λοιπόν, εγκαταλείπεται το θεολογικό και ιστορικό πλαίσιο το οποίο καθόριζε τη θρησκευτική πράξη, και συγκεκριμένα στον ευαγγελισμό, τότε αναπόφευκτα για να πληρωθεί το κενό η Εκκλησία θα επιδοθεί ή σε μια επεξεργασία δικών της αντιλήψεων και μεθόδων ή σε μια εισαγωγή ξένων (αλλοδαπών) πρακτικών.

Δυστυχώς, εμείς κάναμε το δεύτερο. Αγνοήσαμε τη συνταγή της επιτυχίας. Από τη στιγμή που αρνηθήκαμε την ιστορία μας και τους δικούς μας επεξεργασμένους και πολιτισμικά αποδεκτούς από την Ελληνική μας κοινωνία τρόπους ευαγγελισμού στραφήκαμε προς το εξωτερικό, και ιδιαίτερα στις ΗΠΑ, όπου επιδοθήκαμε σε μια ανίερη ιχνηλασία νοημάτων, ιδεολογημάτων και μεθόδων. Τις οποίες στη συνέχεια μεταφέραμε, μ’ ένα πολλές φορές επιπόλαιο μιμητισμό, στον Ελληνικό χώρο για να αντιμετωπίσουμε τις ιδιαιτερότητες των δικών μας ευαγγελιστικών αναγκών.

Έτσι με γεωμετρική ακρίβεια τα τελευταία χρόνια έχει επέλθει μια ριζική αλλαγή στην αντίληψη των εκκλησιασμάτων μας σχετικά με τον ευαγγελισμό. Να μερικές αλλαγές:

Πρώτη: Έχουμε ταυτίσει τον ευαγγελισμό με προγράμματα αντί ο ευαγγελισμός να ήταν μια καθημερινή προσωπική έκφραση ζωής των πιστών και της παρουσίας της Εκκλησίας μέσα στο κοινωνικό γίγνεσθαι του τόπου.

Τις τελευταίες δεκαετίες εγκαταλείφθηκε αυτή η τακτική κι αντικαταστάθηκε με προγράμματα που ως τόπο προέλευσης έχουν την Αμερική κι την Αγγλία. Σήμερα δεν νοείται πλέον ευαγγελισμός έξω από το σχήμα του “Προγράμματος” μέσα στις Εκκλησίες μας.

Έτσι “φοβάμαι ότι αιχμαλωτισμένοι από τις ευαγγελικές ‘φιέστες’ του μαζικού ευαγγελισμού εγκαταλείψαμε τον επίπονο ευαγγελισμό της ‘ρουτινιάρικης’ μαρτυρίας, όπως αυτή εκφράζεται μέσα από τη φιλία, μέσα από την οικογένεια, μέσα από το οικογενειακό μας τραπέζι, μέσα από τα παιδιά μας”, μέσα από την κοινωνική μας παρουσία. Μεταθέσαμε τον ευαγγελισμό από το σπίτι μας και την Εκκλησία μας στο “Πρόγραμμα” κάνοντάς τον μ’ αυτό τον τρόπο απρόσωπο. Πότε άραγε ήταν η τελευταία φορά που στο Κυριακάτικό μας τραπέζι καλέσαμε όχι συγγενείς, όχι αδελφούς από την Εκκλησία μας, αλλά φίλους έξω από την Εκκλησία που γνωρίσαμε στο σχολείο, στη δουλειά, στη παιδική χαρά να έρθουν να μας γνωρίσουν ως χριστιανική οικογένεια;

Φοβάμαι ότι “προσπαθήσαμε να κηρύξουμε το Ευαγγέλιο της αγάπης και της κρίσης απαιτώντας από τον κόσμο να μας ακούσει, όταν μέσα στην ελληνική μας κοινωνία δεν κερδίσαμε πρώτα το δικαίωμα να ακουσθούμε”.

Δεύτερη: Ταυτίσαμε το Αμερικάνικο με το Βιβλικό.

Συνήθως τα ευαγγελιστικά μας προγράμματα έχουν έντονο τον αγγλοσαξονικό χαρακτήρα. Προγράμματα τα οποία χρησιμοποιούν μεθόδους οι οποίες μπορεί να είναι πετυχημένες στην Αμερική και Γερμανία αλλά εδώ στην Ελλάδα πολιτισμικά δεν είναι συμβατές και γι’ αυτό προκαλούν το θρησκευτικό αίσθημα των συμπατριωτών μας. Ξεχνάμε ότι για τους Έλληνες, καλώς ή κακώς (αυτό είναι άλλο θέμα), η θρησκεία είναι γεωγραφικά οριοθετημένη: Ο Ναός! Έχει μεταφυσική οντότητα: είναι Ιερή! Και είναι η πεμπτουσία της πολιτιστικής ταυτότητας του Γένους των Ελλήνων. Γι’ αυτό δεν την κατεβάζεις στο πεζοδρόμιο. Δυστυχώς, πιστέψαμε ότι μπορούμε να ευαγγελίσουμε, να μιλήσουμε στον Έλληνα για τον Θεό αγνοώντας τη δύναμη της πατροπαράδοτης κουλτούρας του. Όμως, είναι ποτέ δυνατόν να θεολογήσει κάποιος α-πολιτισμικά και να γίνει κατανοητός από τον απέναντι;

Ξέρετε πολύ καλά ότι τον Κύριο δεν Τον διώξανε και δεν Τον σταύρωσαν για τις μεθόδους που χρησιμοποιούσε αλλά για το ΜΗΝΥΜΑ Του. Ενώ αντίθετα με μας πολλές φορές η μέθοδός μας έχει γίνει το μήνυμά μας και είναι αυτό που προκαλεί την οργή του λαού εναντίον μας.

Τρίτη: Αναγάγαμε Κάποιους σε Επαγγελματίες Ευαγγελιστές στους οποίους ‘αναθέσαμε’ τον ευαγγελισμό της χώρας μας με αποτέλεσμα ο ευαγγελισμός να μην είναι υπόθεση της κάθε τοπικής εκκλησίας.

Βέβαια, γι’ αυτήν την κατάσταση δεν ευθύνεται κανένας άλλος παρά οι ίδιες οι ηγεσίες και τα εκκλησιάσματα των τοπικών μας Εκκλησιών. Μου είναι αδιανόητο να υπάρχει τοπική Εκκλησία σε κάποια συγκεκριμένη περιοχή και να ‘αναθέτει’ είτε ενεργά είτε παθητικά τον ευαγγελισμό της περιοχής της σε κάποια ιεραποστολή Δεν μπορούν ελεύθεροι σκοπευτές, όσο καλοθελητές κι αν είναι, να κάνουν το έργο του ευαγγελισμού που η κάθε τοπική Εκκλησία πρέπει και μπορεί να κάνει. Η ευθύνη του ευαγγελισμού της πόλης που ζω εγώ δεν βαραίνει αυτόν που ζει στην Αθήνα ή στη Θεσσαλονίκη, αλλά εμένα και τη τοπική Ελληνική Ευαγγελική Εκκλησία.

Τέταρτη: Αναφορικά με τα αποτελέσματα, εφαρμόσαμε τη φιλοσοφία του απορρυπαντικού Ajax “Ψεκάστε, σκουπίστε, τελειώσατε”.

Θελήσαμε μ’ ένα πρόγραμμά μας, μέσα σ’ ένα βράδυ, με μια πρόσκλησή μας, μ’ ένα συναισθηματικό ύμνο και ρομαντική μουσική, και να οργώσουμε το σκληρό ελληνικό έδαφος, και να σπείρουμε, και ο χειμώνας να περάσει, και ο σπόρος να βλαστήσει, και το βλαστάρι να μεγαλώσει, και ο καρπός να γεμίσει, και να το θερίσουμε και να το διαλαλήσουμε. Ξέρετε κάτι; ούτε ο Κύριος δεν έκανε τόσα μέσα σ’ ένα βράδυ (Μάρκος 4.1-29 ). Εμείς θελήσαμε να γίνουμε καλύτεροι του Δασκάλου μας εναντιωνόμενοι έτσι στο δικό Του λόγο ότι δεν μπορούμε. Γι’ αυτό το λόγο τα αποτελέσματα, φοβούμαι, σε πολλές περιπτώσεις ήσαν τεχνητά και άρτια ‘φουσκωμένα’.

Πέμπτη: Μιλήσαμε Με Διαφορετική Γλώσσα και με Διαφορετικά Νοήματα.

Αντί να μιλήσουμε στον πνευματικά κωφάλαλο κόσμο με τη γλώσσα που καταλαβαίνει, δηλαδή με τη γλώσσα της υπηρεσίας, όπως έκαμε ο Κύριος, εμείς ευαγγελίσαμε ωσάν να μιλούσαμε σε ευαγγελικό ακροατήριο. Με αποτέλεσμα να περιορίσουμε την ιδέα του ευαγγελισμού και της παρουσίας της Εκκλησίας μέσα στη κοινωνία μόνο στο προφορικό κήρυγμα και με μια ευαγγελική ‘γλώσσα’. Για το σκοπό αυτό εφεύραμε ‘πνευματίστικα’ συνθήματα του τύπου, ‘Ο Χριστός είναι η απάντηση’, ή ‘Ο Χριστός σ’ αγαπάει’. Υπάρχει άραγε Έλληνας που να λεει το αντίθετο; Κι ακόμη, εάν όντως κάποιος αποδεχθεί την αλήθεια (που όντως έτσι είναι) αυτών των συνθημάτων πως αυτό μετουσιώνεται σε ζωή; Πολύ σωστά κάποιος είπε, ‘Εάν ο Χριστός είναι η απάντηση τότε ποια είναι η ερώτηση;’ Κι ένας άλλος σχολιάζοντας το δεύτερο ευαγγελικό σλόγκαν απάντησε ‘Ο Χριστός με αγαπάει…ε! και τι έγινε;

Ξεχάσαμε ότι σύμφωνα με τον Ιάκωβο τον αδελφόθεο η ταυτότητα του Χριστιανού δεν είναι ούτε τα λόγια του, ούτε η υμνωδία του, ούτε το κήρυγμά του αλλά η κοινωνική του ευαισθησία και δημιουργική παρουσία στην ανάγκη του άλλου (Ιάκωβος 1.17). Ο κόσμος τον οποίο καλούμαστε να ευαγγελίσουμε θέλει να δει αυτήν την ταυτότητά μας.

Έκτη: Δώσαμε Έμφαση στα Κατώτατα Ακαδημαϊκά και Κοινωνικά Στρώματα του Λαού μας.

Ο Απ. Παύλος γράφοντας στους Φιλιππήσιους πιστούς μιλάει για τη διακονία του στο ‘σπίτι του Καίσαρα’ (Φιλιπ. 4.22). Η δική μας ευαγγελιστική έμφαση, των τελευταίων δεκαετιών, είχε ως στόχο τα κατώτατα ακαδημαϊκά, κοινωνικά, επαγγελματικά στρώματα του λαού μας, κι όχι το σύγχρονο ‘σπίτι του καίσαρα’. Γιατί άραγε; Μήπως διότι η αντίληψη ότι η μόρφωση (και ιδιαίτερα η κλασσική) δεν ωφελεί, που δυστυχώς έχει χειραγωγήσει την Εκκλησία για πολύ καιρό, μας έχει καταστήσει ‘αμόρφωτους’ με αποτέλεσμα να αδυνατούμε να επικοινωνήσουμε με το ‘σπίτι του Καίσαρα’; Με λύπη μου το ομολογώ ότι σήμερα απουσιάζουμε από τις ‘αίθουσες’ εκείνες που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την Ελλάδα μας για τον Κύριο.

Θα ενθάρρυνα τη νεολαία να μορφωθεί στο έπακρο, ιδιαίτερα στις κλασικές επιστήμες, όχι για τα χρήματα ή για την ικανοποίηση του εγώ, αλλά μόνο για την ευλογημένη Δόξα του Θεού και το καλό της Εκκλησίας. Το έργο της Εκκλησίας χρειάζεται αφιερωμένα και μορφωμένα στελέχη και ηγέτες.

Έβδομη: Λησμονήσαμε ότι το Έργο είναι του Κυρίαρχου Θεού κι Όχι Δικό μας.

Λησμονήσαμε ότι είμαστε μάρτυρες του Κυρίου μ’ ένα πολύτιμο μήνυμα που καλούμαστε να μεταδώσουμε στο κόσμο. Ο Κύριος δεν μας κάλεσε να ωθούμε άτομα να αναγεννηθούν εξασκώντας πίεση, συναισθηματική ή ψυχολογική. Διότι στο κάτω-κάτω μια μικρή προσευχή που ζητάμε από κάποιον να επαναλαμβάνει μετά από εμάς δεν σημαίνει οπωσδήποτε και αναγέννηση.

Αγνοούμε ότι ο Θεός έχει τους εκλεκτούς Του κι Εκείνος θα τους σώσει στο δικό Του χρόνο. Δεν είναι δική μας υπόθεση η σωτηρία τους, αλλά είναι του Θεού που τους δημιούργησε, τους αγάπησε και τους κάλεσε. Όμως αυτή η αλήθεια δεν μας απαλλάσσει από την ευθύνη να ευαγγελίσουμε, αντίθετα αυξάνει την ευθύνη μας καθώς καλούμαστε να επιδείξουμε πιστότητα στο κάλεσμά μας. Έχουμε την ευθύνη της ευλογίας, “Σ’ όποιον δόθηκαν πολλά, θα ζητηθούν πολλά απ’ αυτόν, και σ’ όποιον δόθηκαν περισσότερα, θα ζητηθούν περισσότερα” (Λουκάς 12.48), όπως και του καθήκοντος, “…θα γίνετε μάρτυρες δικοί μου” (Πράξ. 1.8).

Φίλοι μου ο Κύριος μας καλεί να γεμίζουμε με πιστότητα τις ‘υδρίες’ που έχει θέσει μπροστά μας κι όχι να μετατρέψουμε το νερό σε κρασί. Στο δικό Του χρόνο Εκείνος θα κάνει το θαύμα Του, θα μετατρέψει το δικό μας νερό σε πολύ καλό κρασί και θα το κάνει για τη δική Του Άγια Δόξα Του.

Έχοντας κάνει αυτή τη σύντομη αναδρομή στα αρνητικά της πρόσφατης ιστορίας μας θα ήθελα τώρα να κοιτάξουμε την ιστορία της Εκκλησίας και μερικών αγίων της που μίλησαν και άγγιξαν τον κόσμο τους με τη γλώσσα και την ταυτότητα του ενσαρκωμένου Χριστιανού.

Η πιο δημιουργική και με υγιή αύξηση περίοδος της Ελληνικής Ευαγγελικής Εκκλησίας ήταν η περίοδος πριν τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο. Ήταν η περίοδος που η Εκκλησία πιστή στον Ιστορικό Χριστιανισμό δεν διαχώρισε την πνευματική της από την κοινωνική της αποστολή. Αντίθετα είδε τη θέση της μέσα στην κοινωνία στην οποία πρωτοστατούσε. Αυτή η δημιουργική της παρουσία της έδωσε την ευκαιρία να εμπλακεί με θετικό τρόπο με το περίγυρό της και να τον επηρεάσει αποτρέποντας έτσι την γκετοποίηση του ίδιου της του εαυτού.

Στην Ελλάδα, αλλά και στη Μ. Ασία, έχουμε πολλά τέτοια λαμπρά παραδείγματα ανδρών και γυναικών που με γνώμονα τη Δόξα του Ιησού Χριστού υπηρέτησαν την Εκκλησία διακονώντας την κοινωνία τους.

Αν και θα αναφερθώ στην παρουσία της Εκκλησίας στον ελλαδικό χώρο, θα ήθελα να σημειώσω (διότι θα ήταν παράληψη αν δεν το κάνω) στην Ευαγγελική παρουσία στη Μικρά Ασία. Ίσως η σημαντικότερη παρουσία της Εκκλησίας, πέρα από τη δική της ύπαρξη φυσικά, ήταν τα Ευαγγελικά σχολεία. Τα οποία όχι μόνο μόρφωσαν για δεκαετίες τα παιδιά των σκλαβωμένων Ελλήνων κι Αρμενίων αλλά μέσα από τη διδασκαλία των κλασσικών και ανθρωπιστικών επιστημών ξύπνησαν και γαλούχησαν την συνείδηση των Ελλήνων και Αρμενίων για ελευθερία και ανεξαρτησία από το βάρβαρο Τουρκικό ζυγό.

Παράλληλα με τα σχολεία ανέπτυξαν έναν ευρύ κύκλο φιλανθρωπικών πρωτοβουλιών, όπως ορφανοτροφεία, συσσίτια για φτωχούς, κλπ.

Εξέχουσες φυσιογνωμίες του Ευαγγελικού έργου στη Μ. Ασία μπορούν να μνημονευθούν, μεταξύ άλλων, οι: Γεώργιος Καμπουρόπουλος, Γεώργιος Κωνσταντίνου, Παύλος Παυλίδης, κλπ.

Θα ήθελα, όμως, να αναφερθώ ιδιαίτερα για την παρουσία της Ελληνικής Ευαγγελικής Εκκλησίας στην τότε απελευθερωμένη Ελλάδα.

Αδιαμφισβήτητα ο Ιωνάς Κινγκ είναι ένα θαυμαστό και λαμπρό παράδειγμα προς μίμηση. Άνθρωπος με ευρεία μόρφωση, με μεταπτυχιακές σπουδές στο Παρίσι και με θέση καθηγητού των Ανατολικών Γλωσσών στο περίφημο Πανεπιστήμιο του Άμερστ (Amherst) και διδάκτορας του Πρίνστον. Ήταν ο άνθρωπος ο οποίος πέρα από την πνευματική του προσφορά οργάνωσε το πρώτο Γυμνάσιο στην Αθήνα το 1831. Οι Υπουργοί Παιδείας Ρίζος Νερουλός και Γ. Ψύλλας τον χρησιμοποιούσαν ως άτυπο σύμβουλό τους στα θέματα της Ελληνικής Παιδείας.

Πολλά ήταν εκείνα τα χαρακτηριστικά που ξεχώριζαν τον Κινγκ. Ένα απ’ αυτά ήταν η έννοια του καθήκοντος για τη δόξα του Θεού. Μια έννοια που πήγαζε από την αναμορφωμένη θεολογία του πατέρα και της μητέρας του. Στα δύο τελευταία γράμματά τους του έγραφαν, “’Παιδί μου, ο Θεός να δοξασθή στη ζωή σου’ και ‘ παιδί μου δεν θα σε ξαναδώ σ’ αυτόν τον κόσμο, πρόσεξε για χάρι δική μου να μη παρεκκλίνης από την οδό του καθήκοντος. Ο πατέρας σου είπε τόσα πολλά για την αγάπη του Θεού και η καρδιά του ξεχείλιζε από αυτή την αγάπη. Έτσι παιδί μου να είσαι και σύ πάντοτε.’”

Ο Μιχαήλ Καλοποθάκης, ανιψιός του Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη. Μετά τις σπουδές του υπηρέτησε ως Σχολάρχης στο Γύθειο για πέντε χρόνια. Το 1853 πήρε το δίπλωμα του χειρούργου Γιατρού από το Πανεπιστήμιο Αθηνών. Όμως ποτέ δεν εργάστηκε ως χειρούργος διότι αμέσως μετά τις ιατρικές του σπουδές πήγε στην Αμερική όπου σπούδασε θεολογία. Το 1858 επέστρεψε κι αμέσως οργάνωσε τον πρώτο πυρήνα της Ευαγγελικής Εκκλησίας στην Ελλάδα.

Το έργο που ανέπτυξε πέρα από τα όρια του άμβωνα και τους τοίχους της Εκκλησίας του, αντίθετα ήταν πολυσχιδέστατο. Αναμείχθηκε σε κάθε τι κοινωνικά κοινωφελές είτε αυτό ήταν η ακαδημία, είτε η φιλανθρωπία, είτε οι υποθέσεις του έθνους. Το 1869 ταξίδεψε στην Αμερική με σκοπό να ενημερώσει και να αφυπνίσει τον Αμερικανικό λαό και την ηγεσία του για την υπόθεση της Κρήτης, η οποία είχε επαναστατήσει εναντίον του βάρβαρου τουρκικού ζυγού.

Η συμβολή του στα γράμματα ήταν σημαντικότατη. Υπήρξε μέλος της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας και ιδρυτικό μέλος της φιλολογικής εταιρείας ‘Ο Παρνασσός’. Η εν λόγω εταιρεία ήταν ο μοναδικός φορές έως τα μέσα της δεκαετίας του 1960 υπό την αιγίδα του οποίου διοργανωνόταν η οποιαδήποτε πολιτιστική πρωτοβουλία στην Αθήνα.

Έκδωσε πληθώρα βιβλίων ποικίλου περιεχομένου όπως επίσης και τα δύο περιοδικά, “Αστήρ της Ανατολής” (εβδομαδιαίο) και “Εφημερίς των Παίδων” (μηνιαίο). Ανάμεσα στο αναγνωστικό κοινό συγκαταλεγόταν και ο Κυριάκος Βενιζέλος (“Αστήρ”) και ο γιος του Ελευθέριος Βενιζέλος (“Εφημερίς”).

Ο Δημήτριος Μ. Καλοποθάκης ήταν γιος του Μιχαήλ και θα μπορούσαμε να πούμε ότι ξεπέρασε και τον πατέρα του στη συμβολή του στη πρόοδο του Ευαγγελίου. Αν και σωματικά ανάπηρος ανέπτυξε μια πλούσια πνευματική και εθνική δράση. Σπούδασε στα Πανεπιστήμια του Harvard και στου Βερολίνου και δίδαξε Ιστορία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Πέρα από την υπηρεσία του ως πρεσβύτερος της Α΄ ΕΕΕ Αθηνών και τη θέση του στο Πανεπιστήμιο ήταν ανταποκριτής των “TIMES” του Λονδίνου και της “Washington Post” στην Αθήνα. “Αυτόν είχεν επιλέξει ο Ελευθέριος Βενιζέλος για την προώθηση των εθνικών δικαίων στο παγκόσμιο τύπο. Με εδική αποστολή πρώτα στο εξωτερικό και επί δέκα χρόνια (1920-1930) από τη θέση του Γεν. Διευθυντή του Γραφείου Τύπου του Υπουργείου Εξωτερικός, οργάνωσε την εθνική προπαγάνδα σε κρίσιμα για τους εθνικούς αγώνες χρόνια. Η Πολιτεία για τις πολλαπλές υπηρεσίες του απένειμε στα 1912 τον αργυρούν Σταυρόν του Τάγματος του Σωτήρος.”

Μαρία Καλοποθάκη. Κόρη του Μιχαήλ. Η πρώτη ελληνίδα Γιατρός με σπουδές στο Παρίσι και στην Αθήνα όπου αρίστευσε. Στον πόλεμο του 1897 διεύθυνε ορεινά χειρουργεία στη πρώτη γραμμή. Παράλληλα με την επαγγελματική της σταδιοδρομία ήταν δραστήριο στέλεχος στην Εκκλησία της και με πλούσιο φιλανθρωπικό έργο.

Δάφνη Καλοποθάκη. Κόρη του Μιχαήλ. Αρχαιολόγος και ζωγράφος. Το επαγγελματικό και καλλιτεχνικό της έργο αναγνωρίστηκε και δημοσιεύτηκε από την Ελληνική Τουριστική Υπηρεσία.

Ιωάννης Χρυσάκης. Κρητικός στη καταγωγή ζούσε όμως στην Αθήνα και ήταν μέλος της Α’ ΕΕΕ Αθηνών. Στις αρχές της δεκαετίας το ’80 γνωρίσαμε και θαυμάσαμε τον Eric Liddell στη ταινία ‘Οι Δρόμοι της Φωτιάς’. Φοβάμαι ότι πριν τον Liddell υπήρξε ο δικός μας ο Χρυσάκης που πρωτοστάτησε στη καθιέρωση της Κυριακής Αργίας στην απελευθερωμένη από τους Τούρκους ‘Χριστιανική Ελλάδα’.

Ο Χρυσάκης ήταν ο ιδιοκτήτης του μοναδικού και περίφημου στην εποχή του, κέντρου στη Πλατεία Συντάγματος, του φημισμένου Tea Rooms. Τις Κυριακές, σύμφωνα με την Ευαγγελική του πίστη, το έκλεινε και με κανένα τρόπο δεν εννοούσε να το ανοίξει. Τέτοια ήταν η αποφασιστικότητα του για το θέμα της Κυριακής Αργίας που όταν διεξάγονταν οι 1οι Ολυμπιακοί Αγώνες στην Αθήνα το 1896 αρνήθηκε στον ίδιο το Βασιλιά Γεώργιο Α’, ο οποίος επιθυμούσε να δεξιωθεί τους υψηλούς καλεσμένους του το απόγευμα της Κυριακής, να λειτουργήσει το κατάστημά του.

Μαργαρίτα Χρυσάκη, μέλος της Α’ ΕΕΕ Αθηνών. Κόρη του Ιωάννη Χρυσάκη. Από τα πρωτοπόρο και πλέον καταρτισμένα στελέχη του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού και ιδρυτικό μέλος του Πατριωτικού Ιδρύματος (το γνωστό ΠΙΚΠΑ). Να τι είπε, ανάμεσα σε πολλά άλλα, στη κηδεία της ο τότε διευθυντής του Πατριωτικού Ιδρύματος κ. Κων. Σαρόγλου, “Την Μαργαρίτα Χρυσάκη εγνώρισα όταν η προσπάθεια δια την προστασίαν του παιδιού εις την Ελλάδα ήτο εις τα σπάργανα. Την είδα πρωτοπόρον εις τα επάλξεις της προσπαθείας μας… Μας εχρησίμευσεν ως οδηγός και θεμέλιον… Τα έργα της, η ζωή της ολόκληρος ομιλεί δι’ αυτήν και την εγκωμιάζει. Αισθάνομαι βαθύτατα ότι με το σβύσιμόν της έσβυσεν εις το Πατριωτικόν Ίδρυμα και ανάμεσα στους κοινωνικούς εργάτας του τόπου, έσβυσε μια εστία θέρμης και δραστηριότητος… Το κριτήριον της ζωής της ήτο η πίστις. Επίστευεν βαθύτατα εις το θείον, επίστευεν εις την Ελλάδα, επίστευεν εις τον άνθρωπον. Πρώτη είχε βαθιά το αίσθημα του να θυσιάζεται πρόθυμα, αθόρυβα, και χωρίς υπολογισμούς…”

Αθανάσιος Κυριακού, Στρατηγός του Ελληνικού Στρατού, μέλος της Α’ ΕΕΕ Αθηνών. Ο στρατηγός Κυριακού πολέμησε στους Βαλκανικούς πολέμους όπως και στο Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στην ιστορική μάχη του Σκρα οδήγησε στη νίκη τα συμμαχικά στρατεύματα επιδεικνύοντας αφάνταστο πατριωτισμό. Για τη προσφορά του και ανδραγαθία του παρασημοφορήθηκε όχι μόνο από τη Κυβέρνηση της Ελλάδας, αλλά και από τις Κυβερνήσεις της Γαλλίας και Μ. Βρετανίας.

Θα μπορούσαμε να αναφέρουμε πάρα πολλούς ακόμη αλλά ο χρόνος είναι περιορισμένος. Θα ήθελα όμως να ολοκληρώσω με τον Αριστείδη Μιχιτσόπουλο, Ποιμένα της ΕΕΕ Θεσσαλονίκης. Ο Μιχιτσόπουλος ανέπτυξε μια πλούσια φιλανθρωπική παρουσία στη κοινωνία της Θεσσαλονίκης κάτι που του έδωσε την όμορφη ευκαιρία να εμπλακεί με τον κόσμο της και να κηρύξει τον Ιησού Χριστό. Ο Μιχιτσόπουλος μαζί με δύο άλλους ήταν τα ιδρυτικά μέλη της ΠΑΕ Ηρακλής.

Όλα αυτά τα παραδείγματα δεν μπορούν παρά να μη μας ευαισθητοποιήσουν απέναντι στη πλούσια και λαμπρή ιστορία και παράδοσή μας. Δεν μπορούν παρά να μη μας δείξουν έναν άλλο δρόμο ευαγγελισμού, αυτόν της εμπλοκής μας με την κοινωνία μας.

Ο Charles Colson στο βιβλίο του Life Sentence λέει ότι “Η αναγέννηση πρέπει να ξεφεύγει του εαυτού μας. Είναι το κλειδί για μια κοινωνική δράση”. Αδιαμφισβήτητα ο άνθρωπος αυτός δεν εννοεί και δεν κηρύττει (όπως ούτε και ο γράφων) ένα κοινωνικό ευαγγέλιο αποκομμένο από το μήνυμα της σωτηρίας του αμαρτωλού ανθρώπου δια του αίματος του Ιησού Χριστού. Η κοινωνική δράση δεν πρέπει να γίνει αυτοσκοπός. Πρέπει όμως να γίνει το μέσο, όπως ήταν και για τους πρωτοπόρους του ευαγγελικού έργου στην Ελλάδα μας.

Φίλοι μου ας ξανασκεφτούμε τι σημαίνει αναγέννηση; Διότι, εάν την αναγέννηση τη βλέπουμε ωφελιμιστικά και με δεδομένες τις παραμέτρους της (δηλαδή, ‘αναγεννιέμαι για να σωθώ από την αιώνια κόλαση και στη συνέχεια να κλειστώ στην Εκκλησία μου’) τότε πρέπει να βάλουμε πολλά ερωτηματικά στην αναγέννησή μας, όπως επίσης και στη καθημερινή μας εμπειρία με τον Τριαδικό Θεό κι Ενσαρκωμένο Ιησού Χριστό.

Κι ακόμη εάν η “λατρεία”μας, όσο καλή, ζωντανή, πλούσια σε συναίσθημα, πολύωρη κι αν είναι δεν μεταφράζεται όμως σε μια παρουσία και επιρροή μέσα στη κοινωνία με αλλαγή στο κοινωνικό περίγυρο τότε δεν είναι τίποτε άλλο από ένα ‘Πνευματικό Μαστούρωμα’ που ικανοποιεί μόνο εμάς και τον ανάλογο συναισθηματικό εθισμό μας.

Γι’ αυτό το λόγο, σήμερα, σε αντίθεση με την λαμπρή ιστορία μας, επειδή κλειστήκαμε στους εαυτούς μας και η θρησκευτική μας πράξη σκοπό έχει να ικανοποιήσει μόνο εμάς απουσιάζουμε από τη κοινωνία των ανθρώπων. Αυτό που η Ελληνική Ευαγγελική Εκκλησία χρειάζεται είναι να ξανασυλλάβουμε τον αρχικό οραματισμό και παλμό και να εμπλακούμε με τον κόσμο σε μια υπηρεσία ευαγγελισμού.

Χρειάζεται να ξαναμάθουμε να παράγουμε πολιτισμό επιπέδου που να προάγει το καλό και το εύφημο. Φοβάμαι ότι αντί να παράγουμε πολιτισμό και να δημιουργούμε θεσμούς μέσα στη κοινωνία μας που να ενεργούν ως “ο κωλύων” στο κακό, αντίθετα παράγουμε ένα υπό-πολιτισμό (sub-culture) που όχι μόνο έχει αποδέκτες αποκλειστικά την Ευαγγελική μας κοινότητα αλλά και το χειρότερο, την αποξενώνει από τη κοινωνία μέσα στην οποία ο Θεός την τοποθέτησε. Με απλά λόγια αντί να κλειστούμε σε Μοναστήρια, πολλές φορές κάναμε την Εκκλησία Μοναστήρι κι εμείς γίναμε οι μοναχοί.

Είναι καλό να ρωτήσουμε, που είναι σήμερα οι Έλληνες Ευαγγελικοί φιλόσοφοι, στοχαστές, λόγιοι, ακαδημαϊκοί, συγγραφείς, οι οποίοι με τη παρουσία τους, το λόγιο λόγο και τη πένα τους θα κρίνουν τη κατάσταση των πραγμάτων, θα ελέγξουν συνειδήσεις, θα υποδείξουν Βιβλικές λύσεις και ατραπούς στη κοινωνία; Που είναι η παρουσία της Ελληνικής Ευαγγελικής Εκκλησίας στις Καλές Τέχνες; Το γεγονός ότι η θεολογία μας είναι εικονοκλαστική (και να ευχαριστούμε τον Κύριο γι’ αυτό!) δεν σημαίνει απαραίτητα και αντι-εικαστική ή αντι-αισθητική θέση. Ο Θεός Δημιουργός είναι ο πρώτος και ο μέγας Καλλιτέχνης (Γεν. 1.31, Ψαλμ. 19.1, 104.24).

Ο πνευματικός πόλεμος δεν είναι μόνο αμυντικός αλλά και επιθετικός. Αυτός ο επιθετικός πόλεμος δεν γίνεται ψέλνοντας και χτυπώντας παλαμάκια, όσο και καλά κι αν αυτά είναι. Αυτός ο επιθετικός πόλεμος γίνεται με μια πιστή, σοβαρή, υπεύθυνη παρουσία της Εκκλησίας και των πιστών της μέσα στη κοινωνία, ανάμέσα στους ανθρώπους για τους οποίους προσευχόμαστε ο Κύριος να σώσει.

Φίλοι μου, η Εκκλησία σήμερα σας χρειάζεται ίσως περισσότερο από οποτεδήποτε άλλοτε. Χρειάζεται τη καρδιά σας, τη μόρφωσή σας, τις ικανότητές σας, τον υπεύθυνο οραματισμό σας, την υπηρεσία, τις ιδέες σας, τον ιδεαλισμό σας. Ως Εκκλησία δεν έχουμε τη πολυτέλεια να αγνοήσουμε κανένα ειλικρινή καλοθελητή.

Αδέλφια, ελάτε μαζί να επικοινωνήσουμε το μήνυμα της αγάπης του Ιησού Χριστού στο κωφάλαλο κόσμο μας, χρησιμοποιώντας τη γλώσσα που ο κόσμος μιλάει και καταλαβαίνει.

Soli Deo Gloria!

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

 

ΤΟ ΑΙΩΝΙΟ ΒΙΒΛΙΟ ΜΠΡΟΣΤΑ
ΣΤΗΝ 3Η ΧΙΛΙΕΤΙΑ

του κ. Χαρ. Ι. Νταγκουνάκη

Είμαι σίγουρη πως η συντριπτική πλειοψηφία των αναγνωστών του “ΑΣΤΕΡΑ” με γνωρίζετε. Όπως με γνωρίζουν σίγουρα και τα εκατομμύρια των χριστιανών και όχι μόνο, σε όλο τον κόσμο. Βέβαια, δεν είναι σίγουρο πως όλοι με γνωρίζουν “από κοντά”, δηλαδή με διαβάζουν. Πολύ λιγότεροι είναι εκείνοι που με βιώνουν στην καθημερινή τους ζωή, αλλά αυτό είναι μια άλλη, πονεμένη θα ’λεγα, ιστορία…

To όνομά μου είναι Αγία Γραφή ή Βίβλος. Το “Αγία Γραφή” το καταλαβαίνετε. Ένα γραπτό που είναι άγιο, δηλαδή καθαρό, απαλλαγμένο από καθετί αμαρτωλό και βέβηλο, που ενδεχομένως περιλαμβάνεται στα άλλα κοσμικά βιβλία. Βέβαια, θα μου πείτε υπάρχουν και άλλα κείμενα που γράφτηκαν ανά τους αιώνες και που μ’ αυτή την έννοια είναι “άγια”. Τι παραπάνω έχω εγώ; Το όνομά μου, όμως, είναι επίσης και Βίβλος, πανάρχαιο όνομα κι αυτό, που προέρχεται από το αρχαίο αιγυπτιακό “βύβλος” και σημαίνει ένα βιβλίο, ένα κείμενο γενικότερα, που διακρίνεται για την ιερότητά του, την αρχαιότητά του και την αυθεντικότητά του.

Δεν θα ασχοληθώ τώρα εδώ να σας εξηγήσω το πώς και το γιατί εγώ σαν βιβλίο σημερινό κατέχω όλες αυτές τις ιδιότητες και γι’ αυτό μπορώ επάξια να ονομάζομαι Αγία Γραφή. Επιδίωξή μου σ’ ετούτο το άρθρο είναι να σας διηγηθώ την ιστορία μου, το τι είδα και άκουσα κατά το ιστορικό μου διάβα από την ανθρώπινη ζωή ανά τους αιώνες, και να προσπαθήσω να σας πω πώς αισθάνομαι μπροστά στη νέα χιλιετία που έρχεται σε λίγο καιρό.

 

Η μορφή που έχω σήμερα σαν ολοκληρωμένο βιβλίο με 66 ή κατ’ άλλους με 76 βιβλία, δεν είναι αυτή που είχα πάντα, από την αρχή της ύπαρξής μου. Τα πρώτα γραπτά χειρόγραφα που πρωτοσχημάτισαν την οντότητά μου χάνονται στο βάθος των αιώνων. Αποτελούνταν από διάφορες διηγήσεις διάσπαρτες εδώ κι εκεί στην περιοχή της Μεσοποταμίας, που το Πνεύμα του Θεού (εξ ου και η άλλη μεγάλη ιδιότητά μου “Θεόπνευστο” βιβλίο) βοήθησε δικούς του ανθρώπους να περισυλλέξουν, να ξεδιαλύνουν και να καταχωρίσουν σε ένα σύνολο. Το σύνολο αυτό των πρώτων βιβλίων όλο και εμπλουτιζόταν κατά καιρούς στο πέρασμα του χρόνου, ανάλογα μ’ αυτά που έβλεπα στην πορεία μου.

Μετά, λοιπόν, από τις πρώτες διηγήσεις για τη δημιουργία του κόσμου, την πτώση του ανθρώπου και όλα τα μεγάλα κοσμογονικά γεγονότα που σημάδεψαν την ιστορία του ανθρώπινου γένους, είδα τους ανθρώπους να ξεχνάνε πάλι το Θεό. Άρχισαν να ζουν σύμφωνα με τις επιθυμίες τους που μάλιστα τις προσωποποίησαν σε θεότητες.

Μέσα από κείνο τον κυκεώνα των αντιλήψεων, θρησκευτικών, πολιτιστικών και κοινωνικών, ένας άνθρωπος, ο Αβραάμ, ξεχώρισε, που εξακολουθούσε να λατρεύει τον αληθινό Θεό. Απ’ αυτό τον άνθρωπο ο Θεός έκανε να δημιουργηθεί ο ισραηλιτικός λαός, που μετά από 400 χρόνια δουλείας στην Αίγυπτο, ο Θεός χρησιμοποίησε έναν άλλο δούλο του το Μωυσή, και τους απελευθέρωσε με μεγάλα θαύματα και δύναμη ακατανίκητη. Τους πέρασε από την Ερυθρά Θάλασσα και τους οδήγησε στο όρος Σινά, όπου ο Θεός τούς έδωσε το νόμο του, προτού τελικά τους οδηγήσει στη γη της Επαγγελίας.

Στη διάρκεια όλης εκείνης την εποχής, δηλαδή μέχρι το θάνατο του Μωυσή, συγκροτήθηκε με βάση το νόμο του Θεού, η πρώτη γραπτή μου υπόσταση, που όπως σας προανέφερα αποτελείτο από διηγήσεις και σκόρπιες πληροφορίες για την ιστορία του ανθρώπινου γένους και ειδικότερα του λαού του Θεού, από νομοθετικά κείμενα και από κανονισμούς για τη θρησκευτική ζωή των Ισραηλιτών.

Έτσι, από κει και πέρα άρχισα να παρατηρώ τους ανθρώπους πώς συμπεριφέρονταν κατά καιρούς απέναντι στον αληθινό Θεό. Εκείνη την εποχή, μετά το Μωυσή, καθένας έκανε ό,τι ήθελε, λάτρευε ό,τι ήθελε, πίστευε ό,τι ήθελε. Ώσπου ο Θεός σήκωνε μεγάλους και δυνατούς άνδρες, τους Κριτές, οι οποίοι με τα κατορθώματά τους απελευθέρωναν το λαό του Θεού από τους γειτονικούς εχθρούς τους, που κατά καιρούς τους επετίθεντο και τους άρπαζαν τις σοδειές.

Αυτή η ιστορία κράτησε μέχρι το 1100 π.Χ. περίπου, που πέθανε ένας μεγάλος Κριτής και προφήτης, ο Σαμουήλ, και άρχισε για τον ισραηλιτικό λαό η περίοδος των βασιλιάδων. Σαούλ, Δαβίδ, Σολομών και στη συνέχεια πολλοί άλλοι, από τους οποίους άλλοι λάτρεψαν τον αληθινό Θεό κι άλλοι λάτρεψαν τα είδωλα και μάλιστα παρέσυραν και το λαό του να κάνει το ίδιο. Εκείνο που μου έκανε εντύπωση και μάλιστα κάποιοι χρονικογράφοι το έγραψαν και στα κείμενα που μου πρόσθεσαν, είναι ότι κάθε φορά που οι Ισραηλίτες μετανοούσαν για την ειδωλολατρία τους και ξαναγύριζαν στον αληθινό Θεό, αυτός τους συγχωρούσε και τους προστάτευε κατατροπώνοντας τους εχθρούς τους.

Δυστυχώς, όμως, εκείνες οι περίοδοι της ευημερίας δεν ήταν πολλές. Τελικά ο Θεός φαίνεται απογοητεύτηκε από τη συμπεριφορά του λαού του. Δεν άκουγαν κανέναν προφήτη που τους προειδοποιούσε πως αν συνέχιζαν έτσι, ο Θεός θα έφερνε την κρίση του πάνω τους. Ώσπου το κακό συνέβηκε: Μια μεγάλη κοσμοκρατορία, αυτή των Ασσυρίων και κατόπιν των Βαβυλωνίων υπό τον Ναβουχοδονόσορ, ήρθαν και κατέκτησαν τη γη της Παλαιστίνης. Το λαό της τον πήραν αιχμάλωτο και τον εκτόπισαν στην Μεσοποταμία, στη Βαβυλώνα, για 70 περίπου χρόνια.

Εκεί στην εξορία οι Ισραηλίτες άρχισαν ν’ αποζητάνε πάλι το Θεό τους. Τι δράματα κρύβονται πίσω από τους λαούς και την ιστορία τους! Πόσοι νεκροί, πόσοι ταλαιπωρημένοι, ξεσπιτωμένοι, εξόριστοι, γιατί δεν είχαν μείνει στο θέλημα του Θεού τους.

Μετά τα 70 χρόνια, το 536 π.Χ. ο Κύρος, βασιλιάς των Περσών, επέτρεψε με διάταγμά του να ξαναγυρίσουν οι Ιουδαίοι στην Παλαιστίνη. Έτσι άρχισε η επιστροφή των εκτοπισμένων στην πατρογονική τους γη, που τόσο σημασία είχε γι’ αυτούς. Το ιουδαϊκό κράτος πια άρχισε να ξαναοργανώνεται: ξαναχτίστηκε ο ναός από το Ζοροβάβελ και ο Έσδρας , που ήταν και ο πιο μορφωμένος από τους αρχηγούς του λαού, ξανάγραψε όλα μου τα κείμενα στην αραμαϊκή γλώσσα, γιατί τα εβραϊκά οι καινούριες γενιές τα είχαν ξεχάσει τόσα χρόνια στην ξένη χώρα. Τότε μπορώ να πω πως για πρώτη φορά είδα συγκεντρωμένα όλα μου σχεδόν τα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης.

Παρ’ όλο όμως που οι Ιουδαίοι αποκαταστάθηκαν στην παλιά τους πατρίδα, παρ’ όλο που ξανάχτισαν το ναό τους, παρ’ όλο που αναδιοργάνωσαν τη θρησκευτική τους ζωή, εντούτοις εξακολουθούσαν να λατρεύουν ό,τι καινούριο τους έφερναν οι γύρω λαοί με τις επιδράσεις τους, οι γυναίκες που παντρεύονταν και οι λαοί που τους κατακτούσαν. Από την άλλη μεριά οι άνθρωποι σε όλη την τότε γνωστή οικουμένη καλλιεργούσαν τα γράμματα και τις τέχνες, τις επιστήμες και τη φιλοσοφία. Εκείνη την εποχή μεγαλούργησαν στην περιοχή γύρω από τη Μεσόγειο οι Έλληνες με τον πολιτισμό τους και τις κατακτήσεις τους. Κατακτήσεις βέβαια συνέχεια γίνονταν. Οι Βαβυλώνιοι κατακτήθηκαν από τους Πέρσες, οι Πέρσες από τους Έλληνες και αργότερα οι Έλληνες από τους Ρωμαίους. Τι δίψα κι αυτή για επικυριαρχία του ενός εναντίον του άλλου!

Μερικοί κατακτητές έκαναν και μεγάλα καλά για ολόκληρη την ανθρωπότητα. Λόγου χάριν ο Μέγας Αλέξανδρος καλλιέργησε την επιστημονική έρευνα με τις μελέτες των επιστημόνων του στις χώρες που κατακτούσε. Η ελληνική γλώσσα διαδόθηκε και ένωσε τους λαούς. Ήταν τότε, γύρω στο 300 π.Χ., που μεταφράστηκε το ένα μεγάλο μέρος μου, η Παλαιά Διαθήκη από 72 επιστήμονες στα ελληνικά, κι έτσι όλος ο τότε γνωστός κόσμος έμαθε για τον αληθινό Θεό και για τη λατρεία του. Μετά τους Έλληνες ήρθαν οι Ρωμαίοι, που κι αυτοί κατασκεύασαν ένα απέραντο οδικό δίκτυο για το εμπόριο και τις μεταφορές τους, κι αυτό ήταν που διευκόλυνε αργότερα τους αποστόλους να πάνε σε όλη την οικουμένη και να μεταδώσουν το μήνυμα του ευαγγελίου. Τέλος, με το άριστο νομοθετικό σύστημα που καθιέρωσαν οι Ρωμαίοι νομομαθείς, διοργανώθηκε η ζωή και καθιερώθηκε μια παγκόσμια ειρήνη. Μπορεί αυτή η ειρήνη να ήταν αποτέλεσμα των όπλων και του φόβου, αλλά κι αυτή διευκόλυνε την εξάπλωση του ευαγγελίου. Άλλωστε, ποτέ δεν έπαψε ο φόβος και η απειλή των όπλων να σκιάζει μέχρι και σήμερα τους λαούς…

Ώσπου ήρθε στον κόσμο μας ο Χριστός. Ο Υιός του Θεού δίδαξε, θαυματούργησε, γιάτρεψε τους ανθρώπους που πήγαιναν με πίστη σ’ αυτόν. Κυρίως όμως ανέβηκε με τη θέλησή του πάνω στο σταυρό. Οι άνθρωποι τον έστειλαν εκεί καταδικασμένο, επειδή εξομοίωσε τον εαυτό του με το Θεό –έτσι έλεγαν. Όμως, εκείνος θυσιάστηκε για να φέρει στον άνθρωπο τη σωτηρία. Ήταν ο Θεός ο ίδιος, που δια του Υιού του έφερε τον άνθρωπο κοντά του. Το μόνο που ζήτησε ο Θεός ήταν ο άνθρωπος να μετανοήσει και να επιστρέψει αποφασισμένος να ζήσει μια καινούρια ζωή ενωμένος με το Χριστό.

Όλα αυτά, δηλαδή η ζωή και η δράση του Χριστού, η διδασκαλία του, η ζωή και η δράση των αποστόλων του καθώς και η ανάλυση της διδασκαλίας του Χριστού, γράφτηκαν σε διάρκεια πενήντα περίπου ετών κι αποτέλεσαν το άλλο μου μισό τμήμα, την Καινή Διαθήκη.

Η αρχέγονη Εκκλησία που δημιουργήθηκε με το πρώτο κήρυγμα του Πέτρου την ημέρα της Πεντηκοστής, αύξαινε και απλωνόταν σε όλη την περιοχή ξεκινώντας από την Παλαιστίνη, τη Σαμάρεια, την Ασία, την Ελλάδα, τη Ρώμη και μέχρι την Ισπανία. Όλος ο ειδωλολατρικός κόσμος μάθαινε για τον αναστημένο Ιησού, που καλεί σε σωτηρία όποιον πιστεύει σ’ αυτόν και εγκαταλείπει τη ζωή της αμαρτίας.

Εκείνο που συγκλόνισε τον κόσμο εκείνη την εποχή ήταν η αγριότητα με την οποία υποδέχτηκαν το μήνυμά μου οι Ρωμαίοι κατακτητές. Σε συνεργασία συχνά με τους Ιουδαίους, που ποτέ καλή κουβέντα δεν χρωστούσαν να πουν για τους χριστιανούς, διοργάνωναν από καιρό σε καιρό διωγμούς, και χιλιάδες χριστιανοί κατέληγαν είτε στις φωτιές είτε στις παλαίστρες είτε στα λιοντάρια, και άλλοι σάπιζαν στις φυλακές. Δεν έβρισκαν δουλειές, δεν μπορούσαν να αναπτύξουν εμπορικές σχέσεις με κανέναν, τους άρπαζαν τις περιουσίες τους χωρίς να έχουν δικαίωμα δικανικής προστασίας, δεν είχαν καμιά υπόληψη στην κοινωνία.

Αυτή η κατάσταση κράτησε μέχρι το 300 περίπου μετά Χριστόν, οπότε ένας αυτοκράτορας των Ρωμαίων, ο Κωνσταντίνος, αποφάσισε να νομιμοποιήσει το χριστιανικό κίνημα. Σταμάτησε τους διωγμούς και εξέδωσε διατάγματα και νόμους που έδιναν την ελευθερία σε όλους να πιστεύουν όποια θρησκεία ήθελαν. Στους χριστιανούς έδωσε υψηλά διοικητικά καθήκοντα και κατέστησε το χριστιανισμό επίσημη θρησκεία της αυλής. Επειδή, όμως, πολλοί από το περιβάλλον του αυτοκράτορα εξακολουθούσαν να ασπάζονται τις παλιές ειδωλολατρικές θρησκείες, ο Κωνσταντίνος μετέφερε την πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας του από τη Ρώμη στο Βυζάντιο, τη νέα Ρώμη και έχτισε την Κωνσταντινούπολη, που την καθιέρωσε πρωτεύουσα της νέας χριστιανικής αυτοκρατορίας.

Ο αυτοκράτορας αυτός έκανε κάτι που τουλάχιστο εμένα με εντυπωσίασε: Παρήγγειλε να του ετοιμάσουν ειδικοί εκείνης της εποχής 50 αντίτυπα του βιβλίου μου, δηλαδή Άγιες Γραφές, για να τις χρησιμοποιούν οι εκκλησίες της Κωνσταντινούπολης. Την ευθύνη της προετοιμασίας την ανέθεσε στον Ευσέβιο και διέθεσε δύο δημόσια αμάξια για τη μεταφορά τους στην Κωνσταντινούπολη. Βλέπετε τα βιβλία εκείνης της εποχής ήταν ασήκωτα! Θεωρείται πολύ πιθανόν ότι οι Σιναϊτικός και Βατικανός κώδικες ανήκουν στην ομάδα των 50 αυτών αντιγράφων μου που διέταξε ο Κωνσταντίνος.

Εκείνη την εποχή είδα τους ανθρώπους να καταργούν τη δουλεία, τις αμβλώσεις, τις μονομαχίες, τη σταύρωση σαν μέσο θανατικής εκτέλεσης, και χτίστηκαν οι πρώτες εκκλησίες, όπου ελεύθερα πια λατρευόταν ο αληθινός Θεός.

Βέβαια, μη νομίσει κανείς πως τα πράγματα ήταν πάντοτε και τόσο ρόδινα. Γύρω από τα θρησκευτικά πράγματα ξέσπασαν διαμάχες και δημιουργήθηκαν αιρέσεις όπως ο Γνωστικισμός, ο Μανιχαϊσμός, ο Μοντανισμός, ο Αρειανισμός και πολλές άλλες. Παράλληλα, όμως, έδρασαν και οι σπουδαιότεροι εκκλησιαστικοί συγγραφείς και ρήτορες, που αντέκρουσαν τις αιρέσεις. Τέτοιοι ήταν ο Πολύκαρπος, ο Ιγνάτιος, ο Ειρηναίος, ο Ωριγένης, ο Τερτυλλιανός, ο Ευσέβιος, ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος, ο Ιερώνυμος, ο Αυγουστίνος κ.ά.

Τα χρόνια περνούσαν, η Εκκλησία πορευόταν κι αυτή όπως εγώ το δρόμο της μέσα στους αιώνες. Σε όλες τις θρησκευτικές αναζητήσεις των ανθρώπων εγώ ήμουν το επίκεντρο. Εμένα επικαλούνταν οι μεν, εμένα και οι αντίπαλοί τους. Εμένα επικαλούνταν λόγου χάρη οι “Αναχωρηταί” –κίνημα μοναχισμού σε αντίδραση του κοσμικού φρονήματος—εμένα και όσοι πολεμούσαν το μοναχικό βίο. Εμένα επικαλούνταν οι απολογητές της Εκκλησίας υπέρ των επισήμων δογμάτων της, εμένα επικαλούνταν και οι αιρετικοί. Περίεργα πράγματα….

Στα επόμενα χρόνια και μέχρι την περίοδο της Αναγέννησης, ένα παχυλό σκοτάδι βασίλεψε από κάθε άποψη στην ανθρωπότητα. Σκοτάδι στις επιστήμες, στη θρησκεία, στην κοινωνία. Αγραμματοσύνη για τα πλατιά λαϊκά στρώματα, δουλεία, καταπίεση, άγνοια και αδιαφορία για τις υπερβατικές αξίες. Κι όσοι ενδιαφέρονταν, το ενδιαφέρον τους θα ήταν ή με την τυπολατρική ή με τη δεισιδαιμονική μορφή. Ώσπου ήρθε η Αναγέννηση (1400-1600) και οι άνθρωποι άρχισαν να ξυπνούν, αφού άρχισαν να διαβάζουν, πράγμα στο οποίο βοήθησε η ανακάλυψη της τυπογραφίας και εξαπλώθηκε το βιβλίο και η γνώση. Οι επιστήμονες ανακάλυπταν όλο και πιο νέες γνώσεις και εφαρμογές για τη βελτίωση της ανθρώπινης ζωής, της υγείας, της εγκαθίδρυσης κράτους δικαίου, της κρατικής διακυβέρνησης, της απόδοσης δικαιοσύνης, και της ελεύθερης διακίνησης των ιδεών. Οι μεγάλοι εξερευνητές εύρισκαν όλο και καινούριες χώρες και εγκαινίαζαν νέους τρόπους ζωής και επικοινωνίας ανάμεσα στους λαούς.

Μέσα σ’ όλη αυτή την ανανέωση του κόσμου εγώ σαν Βιβλίο γνώρισα μεγάλες δόξες. Όχι μόνο άρχισα να κυκλοφορώ μέσα στον κόσμο από χέρι σε χέρι και να με διαβάζουν νέοι, γέροι, παιδιά, ιερωμένοι, επαγγελματίες, επιστήμονες, οι πάντες. Αλλά με την ανάπτυξη της επικοινωνίας με τους άλλους λαούς άρχισαν οι διάφορες χώρες να μεταφράζουν το περιεχόμενό μου στη δική τους γλώσσα. Έτσι από τα αρχαία ελληνικά και τα λατινικά που βασικά υπήρχα μεταφρασμένη, τώρα άρχισαν να με διαβάζουν Άγγλοι, Γερμανοί, Γάλλοι, Ισπανοί, Σκανδιναβοί μέχρι και Γιαπωνέζοι, Ινδοί, Κινέζοι, Αφρικανοί και ούτω καθεξής. Σήμερα που σας μιλάω, μόνο οι Βιβλικές Εταιρείες σε όλο τον κόσμο με έχουν μεταφράσει ολόκληρη ή αποσπάσματά μου σε 1.212 γλώσσες και διαλέκτους.

Γνώρισα όμως και δύσκολες μέρες. Γνώρισα την πολεμική, την αμφισβήτηση, τον περίγελω, την άγνοια. Υπήρξαν κατά καιρούς άρχοντες αυτού του κόσμου που διέταξαν να καούν χιλιάδες αντίτυπα των βιβλίων μου. Άθεοι υποστήριξαν πως στον επόμενο μετά απ’ αυτούς αιώνα, δηλαδή στον 20ό δεν θα υπάρχω. Ήταν μάλιστα ένας άθεος φιλόσοφος που διακήρυττε πως σε λίγα χρόνια θα είχαν εξαφανιστεί όλα μου τα αντίτυπα στον κόσμο, γιατί οι άνθρωποι με τις εφευρέσεις και την πρόοδο των επιστημών θα άφηναν το Θεό, θα “ξυπνούσαν” από το θρησκευτικό τους ύπνο και θα με διέγραφαν από τη ζωή τους. Κι ήρθε καιρός μετά το θάνατο αυτού ανθρώπου (Βολταίρο τον έλεγαν, θαρρώ) που το ίδιο του το σπίτι έγινε αποθήκη της Βιβλικής Εταιρίας.

Κάποιοι άλλοι τα έβαλαν με τους μεταφραστές που αναλάμβαναν να μεταφέρουν το θεόπνευστο μήνυμά μου σε ανθρώπους που δεν μιλούσαν τη γλώσσα όπου είχα πρωτογραφτεί. Αυτό έθιγε κάποια συμφέροντα, ξυπνούσαν οι λαοί και τίναζαν από πάνω τους την υποκριτική θρησκεία γνωρίζοντας απ’ ευθείας το Θεό στη ζωή τους. Κάποτε οι συνεργάτες ενός μεγάλου μεταφραστή τού έφεραν έντρομοι τα δυσάρεστα μαντάτα, ότι σε κάποια ενορία κάποιοι ευσεβείς είχαν κάψει αντίτυπα μιας μετάφρασής μου. Ευτυχώς ο μεταφραστής ήταν αρκετά ξύπνιος κι αισιόδοξος και είπε. “Πάλι καλά. Τώρα έκαψαν τα βιβλία της μετάφρασης. Παλιότερα έκαιγαν τους ίδιους τους μεταφραστές”!

Σήμερα εκατομμύρια άνθρωποι μπορούν να βεβαιώσουν πως μέσα στις σελίδες μου, που μάλιστα σήμερα κυκλοφορούν καλοτυπωμένες και σε μεγέθη εύχρηστα και καλοστολισμένα, βρήκαν ειρήνη στην καρδιά τους, παρηγοριά στη δυστυχία τους, αισιοδοξία στη θλίψη τους, βρήκαν κάποιον να πιστεύουν, κάποιον να ακουμπούν, κάποιον να προσμένουν. Σαν το Βιβλίο του Θεού, που είμαι, χαίρομαι που τους οδήγησα στη γνώση και στην καθημερινή εμπειρία αυτού του Θεού. Επίσης χαίρομαι γιατί από πάντα στην πρόσφατη ιστορία μου, μετά την ανακάλυψη της τυπογραφίας, είμαι κάθε χρόνο το “μπεστ σέλλερ” όλων των εποχών. Εκατομμύρια αντίτυπα του βιβλίου μου ολόκληρου ή αποσπασμάτων του κυκλοφορούν κάθε χρόνο σε όλο τον κόσμο! Πάνω απ’ όλα χαίρομαι που τα λόγια που είναι γραμμένα στις σελίδες μου μπορούν να οδηγήσουν τους ανθρώπους να βρουν το σωτήρα τους που δεν είναι άλλος από τον Κύριο, τον Ιησού Χριστό.

Και τώρα εγώ, το προαιώνιο βιβλίο, με όλη αυτή την ιστορία πίσω μου και τη διαδρομή ανάμεσα σε τόσους αιώνες, έρχομαι να περάσω στη Τρίτη (“χριστιανική”) Χιλιετία . Οπωσδήποτε κανένας δεν μπορεί να προοιωνίσει το μέλλον. Ελπίδα μου είναι ότι θα μεταφραστώ και στις υπόλοιπες γλώσσες που μιλιούνται σήμερα ανά την υφήλιο, και είναι αρκετές εκατοντάδες ακόμα.. Όσο θα υπάρχουν άνθρωποι που αναζητούν την αλήθεια του Θεού θα τους οδηγώ να τη βρουν. Όσοι υπάρχουν καταπιεσμένοι, απογοητευμένοι, προβληματισμένοι, αγνοημένοι από τους μεγάλους της γης θα βρίσκουν σ’ εμένα την ελπίδα ότι κάποιος τους αγαπάει και θέλει να τους σώσει και να τους συμπαρασταθεί? κι αυτός είναι ο Χριστός…

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

 

Η εμπειρία του παρελθόντος - μια παρακαταθήκη της Ευαγγελικής Αναμορφώσεως για τον 21ον αιώνα

του κ. Αντ. Κουλούρη

 

O τίτλος του θέματος καθώς αναφέρει "εμπειρίαν" δημιουργεί την ανάγκη μιας σύντομης αναφοράς. Ίσως ο ίδιος θα έπρεπε να προβάλω την ένστασι ότι δεν έχω επαρκείς "τίτλους" για μια τέτοια δήλωσι. Οπωσδήποτε δύο στοιχεία παρέχουν, ίσως, σε κάποιο βαθμό μια δικαιολόγησι μιας τέτοιας εντολής.

Ίσως ο ίδιος θα έπρεπε να προβάλω την ένστασι ότι δεν έχω επαρκείς "τίτλους" για μια τέτοια δήλωσι. Οπωσδήποτε δύο στοιχεία παρέχουν, ίσως, σε κάποιο βαθμό μια δικαιολόγησι μιας τέτοιας εντολής.

Τα στοιχεία αυτά είναι, πρώτον, το γεγονός ότι για 40 περίπου χρόνια μου δόθηκε η ευκαιρία να ασχοληθώ ενεργά με το έργο της Ελληνικής Ευαγγελικής Εκκλησίας και ιδιαίτερα μέσα στο "Συνοδικό μας σύστημα" (για 25 περίπου χρόνια Γραμματεύς της Ε.Ε. της Γενικής μας Συνόδου), πράγμα που μου έδωσε την ευκαιρία να "εντρυφήσω" στα παλαιά αρχεία και αλληλογραφία ήδη από τη δεκαετία του 18701 που περισυνέλεξα και εταξινόμησα χρονολογικά. Το δεύτερο στοιχείο είναι ότι ο παππούς μου (εκ μητρός), υπήρξεν εκ των παλαιοτέρων βιβλιοπωλών της Βιβλικής Εταιρίας και συνεργάτης του αειμνήστου Μιχαήλ Καλοποθάη (απεβίωσεν το 1923, προ της γεννήσεώς μου), αλλά η μητέρα μου μού παρέσχε πολλές πληροφορίες για την πρώτη περίοδο της Ευαγγελικής μαρτυρίας οι οποίες, νομίζω, ότι είναι αξιόπιστες.

Οπωσδήποτε, στο πλαίσιο της περιωρισμένης έστω εμπειρίας μου, θα ήθελα να συμμερισθώ ωρισμένες σκέψεις, εκτιμήσεις, απόψεις, για την ιστορία του Έργου και την μελλοντική προοπτική του. Λυπούμαι ότι η εμπειρία μου, κυρίως αν όχι αποκλειστικά, σχετίζεται με την Ελληνική Ευαγγελική Εκκλησία, ελπίζω όμως ότι αδελφοί άλλων νεωτέρων αποχρώσεων, καθώς αι Αποχρώσεις αυταί της Διαμαρτυρομένης οικογενείας στην Πατρίδα μας, ήδη προχωρούν σε "ενηλικίωσι" και αντιμετωπίζουν ή ήδη αντιμετώπισαν ανάλογες εμπειρίες θα είναι δυνατόν να αποκομίσουν κάποια χρήσιμα συμπεράσματα και, ίσως, μαθήματα από την ιδική μας εμπειρία.

Βέβαια υποκειμενικές εκτιμήσεις, παρ' όλη την καλή διάθεσι, δεν είναι δυνατόν να αποφευχθούν τελείως. Οπωσδήποτε τις σκέψεις αυτές προσπαθώ να κατατάξω σε τέσσερα τμήματα:

(α) Μια συντομοτάτη, ιστορική αναφορά

(β) Μία σταχυολόγησι αρνητικών στοιχείων στην πορεία

(γ) Μία σταχυολόγησι θετικών στοιχείων στην πορεία

(δ) Προκλήσεις για τον 21ον αιώνα

 

Α΄ Ιστορική Αναφορά

Το έργο της Ευαγγελικής μαρτυρίας στην Ελλάδα (και στην Μ. Ασία μεταξύ των Ελλήνων) είναι πολύ παλαιότερο από ότι νομίζεται.

Ίσως πλησιάζουν δύο αιώνες από τότε που κυκλοφόρησαν τα πρώτα έντυπα (φυλλάδια) Ευαγγελικού περιεχομένου. Είχαν τυπωθή στην Μάλτα (Μελίτη) από Βρεταννική Φυλλαδική Εταιρία εδρεύουσα στο Λονδίνο. Βέβαια στην εποχή εκείνη, ύστερα από αιώνων Τουρκικού ζυγού, το ποσοστό εκείνων που εγνώριζαν ανάγνωσι και γραφή (τα κολυβογράμματα) δεν υπερέβαινε το 3% - 5% μεταξύ των ανδρών και κάτω του 1% των γυναικών.

Όμως στο εξωτερικό υπήρχε ένας εκλεκτός κύκλος Ελλήνων διανοουμένων οι οποίοι αγωνίζονταν να αφυπνίσουν το ταλαίπωρο έθνος. Ίσως ο πιο διακεκριμένος από αυτούς ήτο ο εκ Χίου Αδαμάντιος Κοραής (1748-1833) που έπαιξε έναν πρωταρχικό ρόλο στη διαμόρφωσι της νέας Ελληνιής γλώσσης (Εισηγητής της καθαρευούσης Λεξ. "Άτακτα" 1828) αλλά και στη γενικώτερη αναγέννησι του έθνους, με κυρία έμφασι σε μια αναμόρφωσι των εκκλησιαστικών πραγμάτων. Τούτο γίνεται σαφές στο έργο του "Ιερός Συνέκδημος" (1831) (Σχόλια στις ποιμαντορικές επιστολές του Αποστόλου Παύλου) και ιδιαίτερα στην αξιόλογη εισαγωγή του. Αν και δεν ημπορεί κανείς να αρνηθή την επίδρασι του "Διαφωτισμού" (Enlightment), σημαντική στις σκέψεις του υπήρξε και η επίδρασι Διαμαρτυρομένων θεολόγων της εποχής του (κυρίως Γερμανών) ως του Ernst Friedrich Karl Rosenmuller, (1768-1835) και άλλων.

Στον κύκλο του Αδαμαντίου Κοραή ανήκον οι πλέον διακεκριμένοι Ορθόδοξοι θεολόγοι της εποχής του ως ο Νεόφυτος Βάμβας (1770-1855)3, Καθηγητής της Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, ο Θεόκλητος Φαρμακίδης (1784-1860).

Όλοι αυτοί απέβλεπαν σε μια μετριοπαθή μεταρρύθμισι της Ορθοδόξου Εκκλησίας η οποία εάν είχε πραγματοποιηθή η Ελλαδική Ορθόδοξος Εκκλησία θα είχεν σταδιακά οδηγηθή στη διαμόρφωσι μιας εκκλησιαστικής ζωής, θεολογίας και πρακτικής παραπλησίου εκείνης της Αγγλικανικής Εκκλησίας ή, ίσως, πιο συγκεκριμένα, με παραπλήσιο εφαρμογή, στην διαμόρφωσι μιας Εκκλησίας, ως εκείνης της αρχαίας Εκκλησίας των Ινδιών "Μάρ Τομάς" η οποία και υιοθέτησε πλείστα από τα δόγματα της Διαμαρτυρομένης Εκκλησίας, ενώ διετήρησε πολλά από τα παραδοσιακά στοιχεία.

Σχετικά με τους προαναφερθέντες δύο Ορθοδόξους κληρικούς θα πρέπει να σημειωθή ότι εκτός του Καθ. Νεοφύτου Βάμβα, ο οποίος υπήρξεν ο μεταφραστής στην Νέα Ελληνική της Βίβλου (με τα γλωσσικά πρότυπα του Κοραή), ο Θεόκλητος Φαρμακίδης, στην προσπάθειά του να αναβιώση την αρχαία παράδοσι των Πατέρων της Εκκλησίας, για μια Βιβλική θεολογία, προέβη στην επανέκδοσι (1842-1843) των Σχολίων του Ερανιστού των Πατέρων Οικουμενίου (10ος αιών), στην Καινή Διαθήκη4.

Είναι σαφές ότι αμφότεροι οι ανωτέρω θεολόγοι απέβλεπαν στην Αναμόρφωσι της Ορθοδόξου Εκκλησίας της Ελλάδος με βάσι τον Λόγο του Θεού.

Τελικά η προσπάθεια αυτή δεν ετελεσφόρησε γιατί στην εσωτερική διαμάχη σύντομα επεκράτησε η ακρο-συντηρητική πτέρυγα της Ορθοδόξου Εκκλησίας, κάτω από την επιρροή του Κωνσταντίνου Οικονόμου του εξ Οικονόμων (1780-1857), που απέβλεπε στη "διαφύλαξι των παραδόσεων" με μια ιδιαίτερη έμφασι σε μια Βυζαντινολατρεία και την απόκρουσι κάθε "Δυτικής Προτεσταντικής" επιρροής. Υποστηρίζεται γενικώς ότι την περίοδο εκείνη η Τσαρική διπλωματία έπαιξε ένα πρωτεύοντα ρόλο στις εξελίξεις αυτές.

Επανερχόμενοι, πάντως, στην πρώτη Ευαγγελική παρουσία στον Ελληνικό χώρο, θα πρέπει να σημειωθή η επίσκεψι (διερευνητική) του εκ Νέας Αγγλίας ιεραποστόλου κληρικού Αιδ. Rufus Anderson το 1828, ο οποίος επισκέφθηκε την επαναστατημένη Ελλάδα και στη συνέχεια έδωσε μια εξαίρετη αναφορά που δημοσιεύθηκε στον τύπο της Βοστώνης (Missionary Herald) και όπου περιέγραφε με ενθουσιασμό τη θετική ανταπόκρισι του κλήρου και του λαού της Ελλάδος στο μήνυμα του Ευαγγελίου και προέβαινε σε θερμή έκκλησι σε πιστούς νέους να μεταβούν στην αγωνιζόμενη Ελλάδα για να βοηθήσουν στην πνευματική αναγέννησι του Ελληνικού λαού. Ο εν λόγω ιεραπόστολος είχε διανήμει, με τη συνεργασία του κλήρου, σημαντικό αριθμό Χριστιανικών εντύπων που είχαν τυπωθή "εν Μελίτη".

Στην έκκλησι αυτή ανταποκρίθηκε, με την πρωτοβουλία της "American Board of Commissioners for Foreign Missions" ο γνωστός μας Jonas King (1792-1869) που έφθασε για πρώτη φορά στην Ελλάδα το 1829, κομίζων βοήθεια της "Ελληνικής Επιτροπής Κυριων" της Νέας Υόρκης. Ο Jonas King έγινε δεκτός με ιδιαίτερη ευμένεια από τον πρώτο Κυβερνήτη της Ελλάδος Ιωάννη Καποδίστρια (βλέπε μελέτη κ. Γεωργίου Δράγα: "Ιωνάς Κιγκ", Αθήναι, 1972).

Δεν είναι δυνατόν στην παρούσα σύντομη αναφορά να δωθούν περισσότερα στοιχεία και πληροφορίαι. Θα περιοριστούμε απλώς να σημειώσουμε ότι η προσπάθεια του Ιωνά Κιγκ συνήντησε σκληρή, δυσφημιστική και συκοφαντική αντίδρασι που ωδήγησε στην παραπομπή του σε δίκη, καταδίκη και απέλασι από την Ελλάδα το 1847. Σύντομα, βέβαια, επανήλθε στην Ελλάδα (ήτο νυμφευμένος με Ελληνίδα) όπου απεβίωσε το 1869.

Παρά το γεγονός ότι η συνάθροισι την οποία συνέστησε ο Jonas King, στο σπίτι του στην Πλάκα της παληάς Αθήνας, συνεκέντρωνε ένα ακροατήριο που έφθανε, κατά πληροφορίας, σε άνω των 40 προσώπων, όταν αργότερα (1866) συγκροτήθηκε η (Α') Ελληνική Ευαγγελική Εκλησία, μόνον ένα πρόσωπο της συναθροίσεως του Ιωνά Κιγκ, μνημονεύεται στο σχετικό Πρακτικό της συστάσεως, συμμετείχε στα επτά ιδρυτικά μέλη. Πιθανόν, όμως, να υπήρχαν και άλλα πρόσωπα στον ευρύτερο Ευαγγελικό κύκλο των Αθηνών της εποχής εκείνης.

Τούτο μαρτυρεί εναργώς το πνεύμα της μισαλλοδοξίας που κυριαρχούσε στην Αθήνα εκείνων των ημερών. Οι πιέσεις, διωγμοί, προπηλακισμοί, της ευαρίθμου Ευαγγελικής ομάδος δύσκολα περιγράφονται. Ιστορείται ότι βιβλιοπώλης5 των Αγίων Γραφών, αναγκάσθηκε να θάψη μόνος του τρία βρέφη του, που απεβίωσαν κατά την διάρκεια περιοδειών του εις τας επαρχίας, επειδή ουδείς νεκροθάπτης προσεφέρετο να θάψη τέκνα του "αιρετικού Μασώνου". Ας σημειωθή, παραδειγματικώς, ότι ακόμη στα τέλη του προηγουμένου αιώνος, το εκκλησιαστικό κτίριο της Ευαγγελικής Εκκλησίας Πειραιώς επυρπολήθη από μαινόμενον όχλον6. Δεν θα ήτο άσκοπο να σημειωθή ότι ανάλογα συμβάντα εσημειώθησαν και κατά τον παρόντα αιώνα (π.χ. η πυρπόλησι του ευκτηρίου οίκου της Εκκλησίας Κατερίνης το 1923).

Απαρχή, πάντως, του Ευαγγελικού Έργου στην Ελλάδα θεωρείται η έκδοσι του Περιοδικού "ΑΣΤΗΡ ΤΗΣ ΑΝΑΤΟΛΗΣ" που εκδόθηκε το 1858 και συνεχίζεται έκτοτε χωρίς διακοπή (πλην της περιόδου της Γερμανικής Κατοχής (1941-1944). Όμως η επίσημη σύστασι της Ευαγγελικής Εκκλησίας καθυστέρησε μέχρι το 1866. Τελικώς, τότε, επτά πρόσωπα συνεκρότησαν την Ελληνική Ευαγγελική Εκλησία (μάλιστα με πρώτη επωνυμία: "Ελευθέρα Ελληνική Ευαγγελική Εκκλησία". Η λέξη "Ελευθέρα" -που υπεδήλωνε και μη εξάρτησι από ξένες ιεραποστολές- εγκαταλείφθηκε αργότερα).

Ας σημειωθή ότι στα επτά αυτά μέλη συμπεριλαμβάνοντο ο Μιχαήλ Καλοποθάκης, η Αμερικανίς σύζυγός του, ένας Σκωτσέζος αδελφός "διαμένων εν Αθήναις" και τέσσαρα άλλα πρόσωπα (εκ των οποίων, ως ήδη αναφέρθηκε, ένας εκ της παλαιάς συναθροίσεως του Ιωνά Κιγκ).

Έτσι ύστερα από 40 ετών "προπαρασκευαστική" εργασία με αυτή την τόσο πενιχρή απόδοσι, παρά την απαράμιλη αφιέρωσι, πιστότητα, ζήλο των πρωτοπόρων, αντικειμενικά εφαίνετο ότι η περαιτέρω πορεία της Ευαγγελικής μαρτυρίας στον Ελληνικό χώρο κάθε άλλο παρά αισιόδοξος ήτο. Τόσο, μάλιστα, αποκαρδιωτική ήταν η εκτίμησι των περισσοτέρων ώστε η Ιεραποστολή η οποία είχε αναλάβει την σχετική πρωτοβουλία δια της αποστολής ιεραποστόλων -η "American Board of Commissioners for Foreign missions" να αποφασίση να διακόψη την διακονία της, χαρακτηρίζουσα τον αγρόν αυτόν ως τελείως άγονο, ενώ συνέχισε το ιεραποστολικόν της έργον μεταξύ των Αρμενίων και των Βουλγάρων, όπου και η μαρτυρία του Ευαγγελίου είχεν φέρει ουσιαστικά αποτελέσματα. (Χαρακτηριστικό τούτο είναι το γεγονός ότι το 1948, 50 περίπου Ευαγγελικοί ποιμένες στη Βουλγαρία ωδηγήθηκαν από τον Κομμουνιστικό καθεστώς σε δίκη και κατεδικάσθηκαν σε βαρύτατες ποινές "επί προδοσία" κ.λπ., οι πλείστοι των οποίων μάλιστα απέθαναν από τις κακουχίες σε στρατόπεδα αναγκαστικής "εργασίας", κάτω από το Σταλινικό καθεστώς).

Υπήρχε όμως μια μοναδική φυσιογνωμία που, θεία χάριτι, δεν απελπίσθηκε. Επρόκειτο για τον ιατρό Μιχαήλ Καλοποθάκη, ανηψιό εκ μητρός του ηγέτη της Μάνης στον αγώνα του 1821, Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, που μετά από θεολογικές σπουδές, ιδία δαπάνη, στις Ηνωμένες Πολιτείες, επέστρεψε στην Αθήνα για να αναλάβη ένα πρωτοποριακό έργο εκδίδοντας, το εβδομαδιαίο τότε, Περιοδικό "Αστήρ της Ανατολής". Περισσότερα γι' αυτή την περίοδο, ο αναγνώστης παραπέμπεται στην εργασία του αειμνήστου Αιδ. Μιχ. Κυριακάκη "Πρωτοπορία και Πρωτοπόροι" (Αθήναι 1985).

Δεν θα επεκταθώ περισσότερο σ' αυτό το θέμα περιοριζόμενος να σημειώσω πόσο ανεδαφικό είναι όταν το Έργο του Ευαγγελίου σε μια χώρα -την πρόοδό του ή την καθυστέρησί του- την συγκρίνουμε με ό,τι συμβαίνει ή συνέβη αλλού. Συχνά γίνεται λόγος π.χ. για την τρομακτική ανάπτυξι της Ευαγγελικής μαρτυρίας στην Κορέα ή αλλού και αποδίδουμε την μικρή απήχησι της Ευαγγελικής μαρτυρίας στη χώρα μας σε ποικίλους αρνητικούς παράγοντες (τους οποίους βέβαια δεν πρέπει να αγνοούμε και θα σταχυολογήσουμε μερικούς). Αγνοούμε όμως τις τελείως διαφορετικές συνθήκες και περιστάσεις που επικρατούν σε κάθε χώρα και, προ παντός, την ίδια την διακήρυξι του Κυρίου "Το Πνεύμα όπου θέλει ωνεί…" (Ιω. 3:8).

Συνεχίζεται

Σημειώσεις

  1. Το πρώτο έγγραφο είναι μια επιστολή του Σταύρου Μιχαηλίδη (1830-1903) (-Βλέπε "Πρωτοπορία και Πρωτοπόροι" , σελ. 93-95, Μ. Β. Κυριακάκη) με ημερομηνία 14-4-1877 προς τον "σεβ. αδ. κ. Καλοποθάκην", από την Αθήνα, όπου φιλοξενήθηκε στο "Γραφείον" του Μιχ. Καλοποθάκη, προφανώς κατά τη διάρκεια της απουσίας του, όπου δίδει πληροφορίες για το έργο της Θεσσαλονίκης. Στην επιστολή αυτή υπάρχει υποσημείωσι του Αιδ. Δ. Ι. Λιαούτση, που αναφέρεται σε επίσκεψί του στους αδελφούς στην Σμύρνη. Έτερον έγγραφον -με ημερομηνία 6 Ιανουαρίου 1882 κάμνει μνεία 4 ωργανωμένων εκκλησιών Αθηνών, Θεσσαλονίκης, Βόλου και Ιωαννίνων (Αθηνών: ποιμήν Αιδ. Μ.Δ. Καλοποθάκης, Θεσσαλονίκης: Αιδ. Αιγυπτιάδης, Βόλου: Αιδ. Δ.Ι. Λιαούτσης, Ιωαννίνων: Αιδ. Σταύρος Μιχαηλίδης και συνεργός Μερκούριος). Η πρώτη Σύνοδος, πάντως, συγκροτήθηκε "εν Βόλω" το 1886, εκλεγέντος του Αιδ. Μιχ. Δ. Καλοποθάκη, ως Προέδρου, και του Αιδ. Δ.Ι. Λιαούτση, ως Γραμματέως. Το πρώτο Πρεσβυτέριο, πάντως είχε συγκροτηθή στην Αθήνα στις 3 Μαϊου 1881. Επίσης από τότε υπήρχε κήρυγμα και τόπος λατρείας εις τον Πειραιά. Μνημονεύεται επίσης ο γάμος των αδ. Λιαούτση και Μερκουρίου, ως και το ότι η κα Λιαούτση ήτο μέλος εκκλησίας της Μ. Ασίας (την εν λόγω αδελφή, σε βαθύ γήρας, ενθυμούμαι αμυδρά). Τέλος, ο πρώτος "Κανονισμός Εκκλησίας" φέρει ημερομηνία: 15 Ιανουαρίου 1883, όπου και καθιερούτο η "Πρεσβυτερική Τάξις".
  2. Το πρώτον "Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν" (Έκδοσις: Μπαρτ και Χίρστ, Απρίλιος 1893-Σεπτέμβριος 1894), αναφέρει: "… ο Ιερατικός Συνέκδημος είναι το τέρμα της επ' επωφελεία του έθνους αθλοφόρου του Κοραή σταδιοδρομίας…".
  3. Εβοήθησε τον Κοραή εις την έκδοση των συγγραμμάτων του (Εγκυκλ. Λεξικόν, εκδ. Μπάρτ & Χιρστ - Μάιος 1890 - Νοέμβριος 1891, Αθήνησι).
  4. Για τον Οικουμένιο υπάρχει αμφισβήτησι εάν πρόκειται περί του Επισκόπου Τρίκκης, Θεσσαλίας ι΄ αιών, ή για προγενέστερο συγγραφέα (αρχάς 6ου αιώνος) (The Dictionary of the Christian Church, υπό J.D. Douglas, σελ. 723, εκδ. "Zondervan Corporation", Grand Rapids, Mi. 1974).
  5. Τούτο μου το είχε πει η μητέρα μου (ανέφερε και το όνομά του το οποίο δεν θυμάμαι, θα πρέπει να ανάγεται στη 10ετία 1880 ή 1890).
  6. Μάλλον από "νεαρούς" της τότε "υψηλής κοινωνίας".

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

 

Η Πρόκληση του 21ου Αιώνα

του Αιδ. Παν. Κανταρτζή

Εισαγωγή. Μπροστά...  στον 19ο αιώνα

Ο νέος ποιμένας απευθύνεται για πρώτη φορά στην εκκλησία που μόλις τον κάλεσε. Αφού εξήγησε τους οραματισμούς του και τα σχέδιά του έκλεισε λέγοντας τα εξής:

“Με τη χάρη του Θεού σκοπεύω να οδηγήσω την εκκλησία αυτή στο 19ο αιώνα”.

Ο προεστός του πρεσβυτερίου που στεκόταν κοντά του με έκδηλη αμηχανία και κάπως ντροπιασμένος ανέλαβε να διορθώσει το “πρώτο” λάθος του νέου ποιμένα. Του ψιθύρισε, λοιπόν, “Αδελφέ, θέλετε να πείτε στον 20ο αιώνα...!”

Ο ποιμένας τότε γύρισε και απάντησε. “Αδελφέ μην είστε τόσο βιαστικός. Ας πάρουμε τους αιώνες που η εκκλησία πρέπει να διανύσει έναν έναν!”.

Ο Θεός μας καλεί ως πιστούς και ως εκκλησίες με τα γνωστά λόγια: “βλέπετε ουν ακριβώς πως περιπατείτε μη ως άσοφοι αλλ’ ως σοφοί, εξαγοραζόμενοι τον καιρόν, ότι αι ημέραι πονηραί εισιν”, (Εφεσίους 5:15 - 16).

Αυτό σημαίνει ότι ο Θεός επιθυμεί από μας, την εκκλησία Του να μην αφήνουμε τους αιώνες να περνούν από μπροστά μας και να χάνονται αλλά να τους εξαγοραζόμαστε.

Στο σύντομο αυτό άρθρο, λοιπόν, θα δούμε μερικές γενικές αρχές για το πώς θα μπορέσουμε να το κάνουμε αυτό.

“Εξαγοραζόμενοι τον 21ο αιώνα” λοιπόν θα είναι το θέμα μας. Επιτρέψτε μου όμως εδώ να γίνω ακόμη πιο συγκεκριμένος. Οι σκέψεις που θα παρατεθούν πηγάζουν από μία αρχή που ίσως εκ πρώτης όψεως να ακούγεται σαν παραδοξολογία. Η βασική πρόταση αυτού του άρθρου λοιπόν είναι ότι “κανένας δεν μένει ο ίδιος αν δεν είναι πρόθυμος να αλλάξει”. Εάν, με άλλα λόγια, θέλουμε να είμαστε πιστοί στην ταυτότητα και στην αποστολή μας πρέπει να σκεφτούμε με σοφία, ωριμότητα και διορατικότητα το πώς πρέπει να αλλάξουμε, έτσι ώστε να συνεχίζουμε με πιστότητα να εκφράζουμε την ταυτότητά μας και να επιτελούμε την αποστολή μας σε έναν αιώνα, σε έναν κόσμο που συνεχώς αλλάζει. Για να μείνουμε πιστοί στον εαυτό μας, στην ιστορία μας, στην ταυτότητά μας, στις προσευχές και οραματισμούς των προγόνων μας πρέπει να είμαστε έτοιμοι να αφουγκραζόμαστε, να αναλύουμε τους “καιρούς” και να είμαστε έτοιμοι με τόλμη να ανταποκρινόμαστε σε αυτούς.

“Κανένας δεν μένει ο ίδιος αν δεν είναι έτοιμος να αλλάξει”.

Σε τελική ανάλυση, λοιπόν, αυτό με το οποίο θα πραγματευτούμε σε αυτήν την παρουσίαση είναι το πώς πρέπει να αλλάξουμε για να μείνουμε οι ίδιοι καθώς βαδίζουμε ολοταχώς προς τον 21ο αιώνα.

Πώς λοιπόν πρέπει να βαδίσουμε προς το μέλλον;

A. Πρέπει να βαδίσουμε στο μέλλον διατηρώντας τον Θεό στο κέντρο!

Ίσως εδώ για μερικούς να χρονοτριβούμε καθώς αναφερόμαστε σε πράγματα που τα θεωρούμε ως δεδομένα. Δεν υπάρχει όμως μεγαλύτερος κίνδυνος για μία εκκλησία από το να θεωρεί τον Θεό ως “κάτι το δεδομένο” και έτσι να μην μιλά γι’ Αυτόν, να μην καταφεύγει σ’ Αυτόν, να μην αποβλέπει σ’ Αυτόν.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία του 20ου και του 21ου αιώνα είναι η εκκοσμίκευση. Ο Θεός έχει όλο και μικρότερη θέση στις σύγχρονες κοινωνίες. Ο ρόλος Του όλο και περιορίζεται. Τις “θεϊστικές” κοινωνίες του παρελθόντες τις αντικατέστησαν οι “θετικιστικές” κοινωνίες του παρόντος και πολύ περισσότερο του μέλλοντος.

Ο κίνδυνος λοιπόν που πρέπει πάση θυσία ως Ελληνική Ευαγγελική Εκκλησία να αποφύγουμε είναι να υιοθετήσουμε μία “θετικιστική” προσέγγιση στο έργο του Θεού.

Τα δύο κύρια χαρακτηριστικά της είναι η “αριθμολαγνεία” και η “μεθοδολατρία”.

1. Η αριθμολαγνεία

Η αριθμολαγνεία σχετίζεται με το πώς ορίζουμε την “επιτυχία”. Για πολλές τέτοιες εκκλησίες οι δείκτες της επιτυχίας είναι τα δύο “κάπα”: “κατοστάρικα και κεφάλια”. Όσο περισσότερα κατοστάρικα και κεφάλια έχεις στην εκκλησία σου τόσο επιτυχημένος είσαι.

Εδώ πρέπει να συνειδητοποιήσουμε πως ό,τι είναι μεγάλο δεν είναι απαραίτητα και υγιές.

Ό,τι θα μας κάνει μεγάλους δεν είναι απαραίτητα και σωστό.

Ό,τι είναι αποτελεσματικό δεν είναι απαραίτητα και αληθινό.

2. Η μεθοδολατρία

Η αριθμολαγνεία σχετίζεται με τον ορισμό της επιτυχίας και η μεθοδολατρία με τον τρόπο που φτάνουμε σε αυτήν.

Έτσι για πολλούς η διακονία της εκκλησίας δεν είναι τίποτε παραπάνω από μία δέσμη προβλημάτων που όλα έχουν κάποια λύση την οποία κατέχουν κάποιοι ειδήμονες και την οποία αν εφαρμόσουμε θα έχουμε σίγουρη επιτυχία.

Σ’ αντίθεση σ’ όλα αυτά πρέπει ως ποιμένες, πρεσβυτέρια να διατηρήσουμε το μυστήριο στη διακονία μας. Να εκζητήσουμε το θαύμα, να προσμένουμε την άνωθεν επέμβαση. Πρέπει να δούμε ως πρώτη αποστολή μας όχι το να “μανατζάρουμε” την εκκλησία μας αλλά το να “προσευχόμαστε” για αυτήν.

Β. Πρέπει να βαδίσουμε στο μέλλον δίνοντας έμφαση στην εκπλήρωση σκοπών και όχι στην συντήρηση δομών

Μία μέρα η Αυτοκράτειρα Αικατερίνη της Ρωσίας προχωρώντας στις αυλές των ανακτόρων της πρόσεξε ένα μικρό χαριτωμένο αγριολούλουδο που φύτρωσε στη χαραμάδα μίας σκισμένης πέτρας. Τόσο πολύ θαμπώθηκε από την ομορφιά του που κάλεσε τον αρχηγό της φρουράς και διέταξε να βάλει έναν φρουρό να προστατεύει το αγριολούλουδο. Δεν πέρασε όμως πολύς καιρός και το αγριολούλουδο μαράθηκε. Στο μεταξύ η Αικατερίνη απορροφημένη στις εργασίες της δεν το ξαναθυμήθηκε και μετά από λίγο και η ίδια πέθανε. Αυτός όμως που έμεινε σταθερός ήταν ο θεσμός του φρουρού του αγριολούλουδου. Μέρα και νύχτα, λοιπόν, καλοκαίρι και χειμώνα, βάρδια με τη βάρδια κάποιος φρουρός στεκόταν και φρουρούσε μία γωνία της αυλής χωρίς πια κανείς να ξέρει το λόγο. Βέβαια κανείς δεν τολμούσε να κουνήσει τον φρουρό από τη θέση του γιατί όλοι ήξεραν πως η Αυτοκράτειρα Αικατερίνη τον έβαλε εκεί, και ποιος θα τολμούσε να αγγίξει κάτι που η Αικατερίνη θέσπισε!

Καθώς μιλούμε για το μέλλον ας θυμόμαστε τον φρουρό της Αικατερίνης.

Μήπως υπάρχουν δομές, αντιλήψεις που τις συντηρούμε όχι επειδή μας βοηθούν να μείνουμε πιστοί στην ταυτότητα και στην κλήση μας αλλά μόνο και μόνο επειδή τόσα χρόνια έτσι γινόταν ή επειδή κάποια “Αγία Αικατερίνη” τα θέσπισε;

Η αρχή λοιπόν ότι πρέπει να δίνουμε έμφαση στην εκπλήρωση σκοπών και όχι στη συντήρηση δομών σημαίνει ότι δεν ζούμε για να περιφρουρούμε ξεραμένα ή πλέον ανύπαρκτα αγριολούλουδα. Ζούμε για να εκπληρώνουμε τον σκοπό της ύπαρξής μας.

Γ. Για να βαδίσουμε προς το μέλλον πρέπει να διακρίνουμε μεταξύ πνευματικών θεμάτων που είναι αδιαπραγμάτευτα και πρακτικών που πρέπει να εκσυγχρονιστούν

Αναφέρουμε ένα παράδειγμα για να εξηγήσουμε τον διαχωρισμό αυτό.

Μία εκκλησία μελετούσε τους λόγους για τους οποίους η συμμετοχή στο Κυριακό Σχολείο μειωνόταν δραματικά.

Τι φταίει, τι μπορεί να γίνει;

Τώρα, φανταστείτε πως κάποιος έλεγε, “φταίει που διδάσκουμε στα παιδιά μας ιστορίες από την Αγία Γραφή. Θα ήταν καλύτερο να τους μαθαίναμε ιστορίες από την Ελληνική Μυθολογία”.

Εδώ, πιστεύω πως όλοι μας θα λέγαμε πως το θέμα αυτό ανήκει στην σφαίρα των πνευματικών θεμάτων που είναι αδιαπραγμάτευτα, δεν τα συζητάμε, δεν τα αγγίζουμε.

Φανταστείτε όμως κάποιος σηκωνόταν και παρατηρούσε το εξής, (και τώρα αναφέρομαι σε κάτι που πραγματικά έγινε σε μία εκκλησία του εξωτερικού): “Αδελφοί, διάβασα πως σε κάποιο σχολείο υπήρχε μεγάλη εγκληματικότητα που εκδηλωνόταν στους χώρους των τουαλετών. Για να αποθαρρύνουν λοιπόν τους μαθητές να στέκονται αρκετή ώρα στις τουαλέτες και για να κάνουν το μέρος απωθητικό μετά από μελέτη το έβαψαν σε μία απόχρωση του γκρι. Αδελφοί, οι αίθουσες του Κυριακού σχολείου μας είναι βαμμένες στην ίδια ακριβώς απόχρωση του γκρι!”

Εδώ, έχουμε ένα παράδειγμα πρακτικού θέματος στο οποίο πρέπει να εκσυγχρονιστούμε.

Ο 21ος αιώνας είναι ο αιώνας της τεχνολογίας, η εποχή των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης, η κοινωνία της πληροφορίας και της πληροφορικής. Ας μην διστάσουμε να χρησιμοποιήσουμε τις δυνατότητες και τα μέσα που μας προσφέρει χωρίς φυσικά να εξαρτιόμαστε από αυτά. Ο Ωριγένης κάποτε είπε, “ας μην διστάσουμε να πάρουμε λάφυρα από τους Αιγυπτίους αρκεί να μην τα μετατρέψουμε σε ‘χρυσό μοσχάριπου θα το προσκυνήσουμε”.

Δ. Πρέπει να βαδίσουμε στο μέλλον διακρίνοντας το πού και το πώς πρέπει να προσαρμοστούμε

Χρειάζεται τόλμη και θάρρος για να είναι κανείς έτοιμος να αλλάξει.

Χρειάζεται όμως σοφία και ωριμότητα για να δεις πού και πώς πρέπει να αλλάξεις.

Χρειαζόμαστε “κότσια” για να είμαστε ανοιχτοί στην αλλαγή.

Χρειαζόμαστε “μυαλό” για να προχωρήσουμε σε αυτήν.

Εδώ θα ήθελα να αναφέρω τρεις αρχές που είναι αναγκαίες έτσι ώστε να προχωρήσουμε στις αλλαγές ψύχραιμα και ώριμα.

  1. Η απομυθοποίηση του “καινούργιου”

Κάθε τι το καινούργιο δεν είναι αυτόματα και καλό. Κάθε καινούργια ιδέα, νέα πρακτική που παρουσιάζεται ότι ανταποκρίνεται στο πνεύμα της εποχής μας δεν πρέπει άκριτα και αβίαστα να υιοθετείται. Η ζωή κάθε “νέας ιδέας” είναι γύρω στα πέντε χρόνια. Μπορεί λοιπόν να την παντρευτούμε επειδή είναι “νέα και ελκυστική” σύντομα όμως θα χηρέψουμε γιατί οι νέες ιδέες γερνάνε γρήγορα και πεθαίνουν.

Ας μην τρέχουμε λοιπόν πίσω από ότι είναι της μόδας.

Τα στερεότυπα νεκρώνουν την σκέψη και την κριτική ικανότητα.

Με αυτή την πραγματικότητα συνδέεται η δεύτερη αρχή μας.

  1. Η ανάδειξη του “αιώνιου”

Ένα από τα τραγικότερα συμβάντα του ευρύτερου ευαγγελικού χώρου στον κόσμο είναι η περιθωριοποίηση της θεολογίας.

Βλέπετε όταν διακατέχεσαι από αριθμολαγνεία τότε γίνεσαι πολυσυλλεκτικός. Και για να γίνεις πολυσυλλεκτικός πρέπει να υιοθετήσεις αυτό που ένας πολιτικός πρόσφατα ονόμασε ως το “δόγμα της πολιτικής αχρωματοψίας”.

Έτσι η εκκλησία δεν ασχολείται πλέον με δόγματα και Βιβλική ερμηνεία αλλά δίνοντας ψυχολογικές συμβουλές σε καυτά προβλήματα του σήμερα ή προσφέροντας κοινωνικές αναλύσεις σε ζητήματα της επικαιρότητας.

Δεν υπάρχει όμως τίποτε πιο επίκαιρο από αυτό που είναι αιώνιο!

Και αν θέλουμε να είμαστε επίκαιροι ας μην εγκαταλείψουμε ποτέ την ενασχόλησή μας με τα αιώνια.

  1. Η αναζήτηση και ανάλυση του “παρόντος”

Αν θέλουμε να αλλάξουμε για να ανταποκριθούμε στον νεοέλληνα που εισέρχεται στον 21ο αιώνα πρέπει να τον μελετήσουμε καλά για να τον καταλάβουμε σωστά.

Αν είμαστε γνήσιοι στο ενδιαφέρον μας να έχουμε μία διακονία “σχετική” και όχι παρωχημένη ή άσχετη πρέπει να στραφούμε και να εξετάσουμε, να ακτινογραφήσουμε τον Έλληνα στον οποίο θέλουμε με τρόπο καθαρό να απευθυνθούμε.

Δεν είναι αρκετό να εισαγάγουμε άκριτα μεθόδους και μέσα που μπορεί να αφορούσαν τον Γερμανό ή τον Αμερικάνο αλλά είναι αμφίβολο ότι θα αγγίξουν τον Έλληνα.

Ε. Πρέπει να βαδίσουμε προς το μέλλον με οραματισμό!

Αφήσαμε για το τέλος αυτό που θεωρούμε ως το πιο σημαντικό από όλα. Για να προχωρήσουμε μπροστά πρέπει να “δούμε” μπροστά. Αξίζει να παραθέσουμε μία επιστολή που περιγράφει με τον πιο γλαφυρό τρόπο τι σημαίνει έλλειψη οραματισμού. Είναι ένα γράμμα που έστειλε ο κυβερνήτης της Νέας Υόρκης στον πρόεδρο Τζάκσον των ΗΠΑ τον Ιανουάριο του 1829, την περίοδο που η κατασκευή των σιδηροδρόμων ως νέου μέσου συγκοινωνίας ήταν στο ξεκίνημά της.

Αξιότιμε πρόεδρε,

Το μεταφορικό σύστημα των καναλιών απειλείται από την εξάπλωση ενός νέου είδους μεταφοράς που είναι γνωστό ως “σιδηρόδρομος”. Πιστεύω πως η κυβέρνηση πρέπει να διατηρήσει το ήδη υπάρχον σύστημα των καναλιών για τους εξής λόγους

Αν οι βάρκες που χρησιμοποιούνται στα κανάλια αντικατασταθούν από τα τραίνα, τότε σοβαρή ανεργία θα προκύψει. Καπετάνιοι, μάγειρες, οδηγοί, τεχνικοί θα χάσουν το βιοποριστικό τους επάγγελμα.

Τα ναυπηγεία θα κλείσουν.

Τα κανάλια είναι αναγκαία για εθνικούς λόγους καθώς είναι ο μόνος τρόπος να μεταβιβάσουμε τρόφιμα και πολεμοφόδια σε περίπτωση σύρραξης με την Αγγλία.

Καθώς επίσης γνωρίζεις, πρόεδρε, τα τραίνα τρέχουν με τεράστια ταχύτητα κάτι που πέρα του ότι θέτει σε κίνδυνο τη ζωή των επιβατών κάνει τρομερό θόρυβο τρομάζοντας τα κοπάδια και φοβίζοντας γυναίκες και μικρά παιδιά. Ο Παντοδύναμος σίγουρα δεν σκόπευε ποτέ ο άνθρωπος να ταξιδεύει σε τόση μεγάλη ταχύτητα.

Μετά τιμής

ο Κυβερνήτης της Νέας Υόρκης”.

Ο 21ος αιώνας παρουσιάζει πολλές νέες προκλήσεις. Οραματισμός σημαίνει το να ζητήσουμε από το Θεό την ικανότητα και την χάρη να δούμε σε αυτές τις προκλήσεις όχι εμπόδια αλλά ευκαιρίες. Πρέπει να αφήσουμε τον Κύριο του Μέλλοντος να μας δώσει τα μάτια που θα βλέπουν δυνατότητες και προοπτικές και όχι κωλύματα, αδιέξοδα και φραγμούς.

Ατενίζοντας λοιπόν ως Ελληνική Ευαγγελική Εκκλησία τον 21ο αιώνα ας σταθούμε στην παρουσία του Θεού, που είναι ο Ων, ο Ην και Ερχόμενος, αφήνοντας το Πνεύμα Του να πνεύσει ανέμους πίστης και οραματισμού που θα φουσκώσουν τα πανιά των καρδιών μας και θα οδηγήσουν το καράβι μας μπροστά στις θάλασσες του μέλλοντος.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

 

Η νέα χιλιετία, και τα προβλήματα του έτους 2000

του κ. Τιμ. Αναστασιάδη

Ποιο είναι το πρόβλημα;

Σε λιγότερο από 100 μέρες το ημερολόγιο που θα έχουμε στους τοίχους μας θα γράφει 1/1/2000. Τι όμως θα γράφουν οι Ηλεκτρονικοί Υπολογιστές (Η/Υ) που έχουμε στα γραφεία μας, ή αυτοί των Τραπεζών ή των Δημοσίων Υπηρεσιών κ.λπ.; Είναι αυτή η ημερομηνία καθοριστική ή ακόμα και καταστρεπτική για την τελειότερη τεχνολογία που έφτιαξε ποτέ ο άνθρωπος;

Μέσα σε λίγες δεκαετίες ο άνθρωπος κατάφερε να φτιάξει υπερσύγχρονους και σχεδόν "σκεπτόμενους" Η/Υ και να μετακινήσει τα όρια της γνώσης που τον περιβάλλει με εκπληκτική ταχύτητα. Στις 31 Δεκεμβρίου 1999, παραμονές του νέου χρόνου, όταν όλοι θα έχουμε στο νου μας πώς να γιορτάσουμε αυτή την μέρα, κάποιοι θα βρίσκονται στα γραφεία τους προσπαθώντας να λύσουν έστω και την τελευταία στιγμή το πρόβλημα που θα δημιουργήσει ο νέος αιώνας και που πιθανόν να έχει καταστρεπτικές συνέπειες.

Σύμφωνα με το Υπουργείο Εσωτερικών, Δημ. Διοίκησης και Αποκέντρωσης και την αρμόδια "Ομάδα Δράσης 2000" την οποία έχει συστήσει, το πρόβλημα του 2000 είναι: "Η αδυναμία πολλών πληροφοριακών συστημάτων και συσκευών με ενσωματωμένους μικροεπεξεργαστές να "αναγνωρίσουν" ηλεκτρονικά ημερομηνίες μετά την 31/12/1999. Σε αυτά τα συστήματα η ημερομηνία (το έτος) αναπαριστάται με τα δύο τελευταία ψηφία (99 αντί 1999). Αναπόφευκτα το έτος 2000 αναπαριστάται 00 και αναγνωρίζεται ως 1900 αντί για 2000"

Αυτό το πρόβλημα όμως δεν είναι νέο. Γεννήθηκε μαζί με τους Η/Υ πριν από 4 δεκαετίες και απλώς τα τελευταία χρόνια το διαπιστώσαμε. Επειδή όταν δημιουργήθηκαν οι πρώτοι Η/Υ η αποθηκευτική μνήμη ήταν ιδιαίτερα ακριβή, οι προγραμματιστές προσπαθούσαν να εξοικονομούν χώρο "κόβοντας" κάθε τι μη απαραίτητο. Έτσι καθώς όλες οι ημερομηνίες στο έτος είχαν κοινό τον αριθμό 19 (δηλαδή 1962 ή 1972 κ.λπ.) απόφάσισαν να αναπαριστούν τις ημερομηνίες με δύο ψηφία για το έτος αντί για τέσσερα (π.χ. 62 αντί 1962). Αυτή η συντόμευση "γλίτωσε" αρκετά εκατομμύρια δολάρια τότε, αλλά οι προγραμματιστές εκτιμούσαν ότι αυτά τα συστήματα θα αντικαθίσταντo πολύ πριν τον 21ο αιώνα. Αυτό όμως δεν συνέβη. Πολλές επιχειρήσεις σε όλο τον κόσμο χρησιμοποιούν ακόμα συστήματα-προγράμματα που βασίζονται σ' αυτή τη λανθασμένη φιλοσοφία. Ακολουθώντας λοιπόν αυτόν τον κανόνα έως τις μέρες μας, η 31η Δεκεμβρίου 1999 είναι η 31/12/99, ενώ η επόμενη μέρα (η πρωτοχρονιά) θα είναι η 01/01/00, δηλαδή η 1 Ιανουαρίου 1900 !!! Επομένως πάμε έναν αιώνα πίσω!!! Είναι εύκολο να αντιληφθεί κανείς τι πρόκειται να συμβεί στις Τράπεζες για παράδειγμα, όταν αρχίσουν να υπολογίζουν τόκους. Ανάλογα φαινόμενα θα προκύψουν στην χρηματιστηριακή ή την ασφαλιστική αγορά και όχι μόνον. Αν κάποιος έχει γεννηθεί το 1995, σύμφωνα με τα προγράμματά τους, η ηλικία του το 2000 θα είναι: 00-95= -95 !!! Επίσης σε εταιρείες οι οποίες κρατούν στοιχεία με ημερομηνίες πληρωμών πελατών ή προμηθευτών, δημιουργείται παρόμοιο πρόβλημα.

Όμως δυστυχώς το πρόβλημα δεν περιορίζεται στους Η/Υ. Υπάρχουν και άλλες συσκευές που διαχειρίζονται με παρόμοιο τρόπο τις ημερομηνίες. Ως τέτοια παραδείγματα να αναφέρουμε τις οικιακές συσκευές, τις διάφορες μηχανές γραφείου (ταμειακές, φωτοτυπικά κ.λπ.), ιατρικά μηχανήματα και συσκευές κ.α.

Τι θα συμβεί;

Αν και το πρόβλημα του Έτους 2000 είναι κυρίως πρόβλημα των συστημάτων υπολογιστών, οι πιθανές επιδράσεις του είναι μεγάλου εύρους. Τα συστήματα πληροφορικής έχουν κυριαρχήσει στην επιχειρησιακή πρακτική καθώς συμμετέχουν στην παραγωγή ενός πλήθους προϊόντων και υπηρεσιών τόσο στον ιδιωτικό όσο και στον δημόσιο τομέα.

Σχετικά με τις επιπτώσεις στους καταναλωτές μπορεί κανείς να αναφέρει παραδείγματα όπως, καταστροφή προσωπικών και οικονομικών πληροφοριών, λανθασμένο υπολογισμό δοσοληψιών σχετικών με καταθέσεις, τραπεζικούς λογαριασμούς, δάνεια και υποθήκες, λάθη σε λογαριασμούς οργανισμών κοινής ωφέλειας, λάθη σε υπολογισμό μισθολογίων και συντάξεων κ.λ.π.

Τίθενται επίσης θέματα ασφάλειας, όπως η αποτυχία σε συστήματα αυτοματισμού που ελέγχουν π.χ. αεροπλάνα, σε συστήματα ελέγχου κυκλοφορίας, σε συστήματα ελέγχου υποσταθμών ενέργειας ή μιας μονάδας εντατικής θεραπείας που μπορεί να εκθέσουν σε κίνδυνο ανθρώπινες ζωές.

Στα ΜΜΕ ακούγονται διάφορα σενάρια. Υπάρχουν νηφάλιες και καθησυχαστικές φωνές, αλλά ακούγονται και "προφητείες" του χάους και της καταστροφής.

Στο εξωτερικό (και κυρίως στην Αμερική) υπάρχουν "προφήτες" οι οποίοι βλέπουν πως μπορεί να έρθει ακόμα και το τέλος του σύγχρονου πολιτισμού. Υπάρχουν οργανωμένες κοινότητες, τοποθετημένες σε βουνά, οι οποίες σύμφωνα με τους εμπνευστές - διαχειριστές τους, προσφέρουν σίγουρη ασφάλεια. Ακόμη βλέπουμε παρόμοιες αντιδράσεις σε οικογένειες , όπως μια οικογένεια η οποία δήλωσε στο περιοδικό Time (τεύχος Ιανουαρίου 1999): "Ο Θεός θα μας προστατέψει, αλλά εμείς προετοιμαζόμαστε". Οι συγκεκριμένοι άνθρωποι έχουν αποθηκεύσει τεράστιες ποσότητες αποξηραμένων φαγητών και κονσερβών, έχουν δεξαμενές νερού και άλλα είδη ώστε να μπορούν να συντηρηθούν για μεγάλο χρονικό διάστημα. Όμως έχουν και δύο τουφέκια, μία καραμπίνα και ένα περίστροφο για να αντιμετωπίσουν την πιθανή έξαρση ληστειών.

Φυσικά οι διάφοροι επιτήδειοι βρίσκουν την ευκαιρία να πλουτίσουν κινδυνολογώντας ή "προφητεύοντας" και να πουλήσουν χιλιάδες αντίτυπα βιβλίων ή βιντεοκασετών με σχετικό θέμα. Άλλοι πιο "πρακτικοί" πουλάνε "σετ επιβίωσης" τα οποία περιέχουν είδη πρώτης ανάγκης και φαρμακευτικό υλικό.

Εμείς όμως σαν χριστιανοί δεν πρέπει να είμαστε ποτέ στα άκρα, επομένως ούτε να πιστέψουμε τα τρομακτικά σενάρια περί ολικής καταστροφής και να χάσουμε την ειρήνη που μας χαρίζει ο Θεός, ούτε να εφησυχάσουμε σαν να μην υπάρχει το παραμικρό πρόβλημα.

Λόγω της τόσο μεγάλης εξάρτησης κάθε πτυχής της ζωής μας από ηλεκτρονικούς επεξεργαστές, είναι πολύ δύσκολο να μπορέσει να προβλέψει κανείς την έκταση των προβλημάτων που ενδεχόμενα θα προκύψουν την πρώτη μέρα του νέου έτους. Ακόμα και οι ειδικοί τεχνοκράτες, δεν συμφωνούν στο μέγεθος των προβλημάτων που ενδεχομένως θα έρθουν.

Σύμφωνα με την άποψη του Ντέιβιντ Μάρσαλ, αντιπρόεδρου της μεγαλύτερης εταιρείας κατασκευής προγραμμάτων για τον έλεγχο των Η/Υ σχετικά με το "Πρόβλημα του 2000", το πιθανότερο είναι να υπάρξουν πολλά μικρά προβλήματα σε όλο το φάσμα της οικονομικής και κοινωνικής δραστηριότητας, τα οποία θα δημιουργήσουν μεγάλο εκνευρισμό, με ό,τι επακόλουθα μπορεί να έχει αυτό.

Τι προετοιμασία έχει γίνει;

Αν και το πρόβλημα είχε επισημανθεί σε επιστημονικό περιοδικό το 1979 από τον Ρόμπερτ Μπέμερ, στέλεχος της ΙΒΜ, της μεγαλύτερης εταιρείας Η/Υ, κανείς τότε δεν έδωσε την απαιτούμενη σημασία. Έπρεπε να περάσουν 16 ολόκληρα χρόνια για συνειδητοποιήσει η ΙΒΜ το πρόβλημα και να ανακοινώσει σχέδια για να βοηθήσει τους πελάτες της. Δυστυχώς χάθηκαν αρκετά πολύτιμα χρόνια και μάλιστα στη χώρα μας, όπως συνηθίζουμε, αντιδράσαμε με μεγαλύτερη καθυστέρηση.

Στην Ελλάδα ο ιδιωτικός τομέας και συγκεκριμένα οι εταιρείες προγραμμάτων Η/Υ και μηχανημάτων έκαναν πρώτες τις απαραίτητες ενέργειες και διόρθωσαν ή άλλαξαν τα προβληματικά προγράμματα ή συσκευές και στην πράξη το μόνο που μένει είναι οι πελάτες τους να έρθουν σε επαφή μαζί τους.

Συλλογικά όργανα όπως ο "Σύνδεσμος Εταιρειών Πληροφορικής Ελλάδος", ο "Σύνδεσμος Ελληνικών Βιομηχανιών", η "Ένωση Ελληνικών Τραπεζών" κ.ά. μερίμνησαν για την παροχή πληροφόρησης και υποστήριξης στα μέλη τους για την αντιμετώπιση του προβλήματος.

Ο Δημόσιος τομέας, ο οποίος ακολούθησε με καθυστέρηση, φροντίζει για την αντιμετώπιση του προβλήματος στις Δημόσιες Υπηρεσίες, στα Νοσοκομεία, στους Οργανισμούς Κοινής Ωφέλειας, στις Τράπεζες κ.λπ. Το συντονιστικό όργανο όλης αυτής της προσπάθειας, η "Ομάδα Δράσης 2000" , εισηγείται μέτρα για την επίλυση του προβλήματος και παρέχει συμβουλευτικές υπηρεσίες [παρακολουθώντας ταυτόχρονα τις σχετικές δραστηριότητες των διεθνών οργανισμών.

Βέβαια, πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι ο έλεγχος όλων των επιπέδων είναι μια επίπονη διαδικασία για τις επιχειρήσεις, που απαιτεί πολλές ανθρωποώρες, άρα πιθανόν να πρέπει να είναι επιλεκτική και με προτεραιότητες. Δεν πρόκειται, κατά συνέπεια, για ένα απλό τεχνικό θέμα, αλλά για ένα σύνθετο πρόβλημα διαχείρισης ρίσκου (risk management).

Τι πρέπει σαν Χριστιανοί να κάνουμε;

Η διαμάχη που έχει προκύψει σχετικά με το Υ2Κ έχει δημιουργήσει δύο στρατόπεδα: εκείνων που μιλάνε για την καταστροφή του κόσμου και εκείνων που λένε πως δεν θα συμβεί το παραμικρό. Αυτό οδήγησε αρκετούς χριστιανούς στο να πιστεύουν πως πρέπει να διαλέξουν κάποια από τις δύο πλευρές και να αποφασίσουν ποιος πραγματικά έχει δίκαιο.

Πιστεύουμε πως η καλύτερη προσέγγιση είναι η μέση οδός, η οποία όμως δεν είναι εύκολο να προσδιοριστεί επακριβώς. Είναι ανάμεσα στις δύο αντιτιθέμενες πλευρές και αποφεύγει τις υποθέσεις σχετικά με το τι πρόκειται να κάνει ο Θεός, αλλά συνειδητοποιεί ότι το πρόβλημα είναι υπαρκτό και το αντιμετωπίζει υπεύθυνα στην οικογένεια και στην εκκλησία. Είναι σημαντικό οι Χριστιανοί να είμαστε ταυτοχρόνως λογικοί και προνοητικοί, παραμένοντας πιστοί στη Βίβλο και στις οδηγίες της σχετικά με το μέλλον και τις φήμες που κυκλοφορούν, οδηγώντας την κοινότητά μας με διακονίες προετοιμασίας και συμπαράστασης. Πρέπει να είμαστε προσεκτικοί να μην πέσουμε στον "πυρετό της χιλιετίας" ή στο άγχος της επιβίωσης, τα οποία δεν έχουν καμία σύνδεση με την πίστη μας.

Ας επιλέξουμε αξιόπιστες πηγές για να ενημερωθούμε επαρκώς σχετικά με το πρόβλημα σε ό,τι μας αφορά.

Όσοι είμαστε ιδιώτες, αν και πολύ λίγες οικιακές συσκευές αναμένεται να επηρεασθούν, μπορούμε να έρθουμε σε επαφή με τις αντίστοιχες εταιρείες για να βεβαιωθούμε για την συμβατότητά τους. Επίσης ας προγραμματίσουμε φέτος λίγο νωρίτερα τις τακτικές μας χειμερινές προμήθειες, για να αποφύγουμε την μεγάλη ζήτηση και το συνωστισμό που πιθανόν να παρουσιαστεί προς το τέλος της χρονιάς. Καλό είναι να βάλουμε σε τάξη τους τραπεζικούς και ασφαλιστικούς μας λογαριασμούς και να ζητήσουμε μια ανακεφαλαιωτική κατάσταση.

Όσοι έχουμε επιχειρήσεις πρέπει, αφού ενημερωθούμε κατάλληλα, να καταγράψουμε όλες τις συσκευές που χειρίζονται ημερομηνίες και σε συνεργασία με τους προμηθευτές μας να υλοποιήσουμε τις αλλαγές που απαιτούνται.

Πρέπει λοιπόν να ενεργήσουμε με σύνεση και όχι να μείνουμε απλοί παρατηρητές, γιατί η απραξία φέρνει αργότερα άγχος και ανησυχία, ενώ η προετοιμασία φέρνει σιγουριά.. Αφού πολλοί από εμάς ξοδεύουμε χρόνο και χρήματα και υπογράφουμε ασφαλιστικά συμβόλαια για πολλά και διαφορετικά πράγματα (ασφάλεια ζωής, πυρκαγιάς, κλοπής κ.λπ.) τα οποία έχουν λίγες πιθανότητες να μας συμβούν, γιατί να μην ασχοληθούμε το ίδιο σοβαρά και με το "πρόβλημα του 2000" το οποίο είναι υπαρκτό και άμεσο;

Ας μην ξεχνούμε όμως ότι ο Θεός δεν μας άφησε μόνους, ούτε ορφανούς. Είμαστε παιδιά του Βασιλιά των Βασιλέων. "Εξεύρομεν δε ότι πάντα συνεργούσι προς το αγαθόν εις τους αγαπώντας τον Θεόν, εις τους κεκλημένους κατά τον προορισμόν αυτού", ο οποίος είναι να γίνουμε "σύμμορφοι της εικόνος του Υιού αυτού" (Ρωμ. 8:28-29). Ακόμη κι όταν τα γεγονότα δεν έρχονται όπως εμείς θα επιθυμούσαμε, ακόμη κι αν ο ιός του 2000 επηρεάσει τη ζωή μας, εμείς γνωρίζουμε ότι ο Θεός μας κρατά στα χέρια Του και ότι ο,τιδήποτε επιτρέπει, είναι για το καλό μας. Πώς μπορεί ένας Χριστιανός να μην ανταποκριθεί με θαυμασμό, και λατρεία αλλά και με αισιοδοξία;

-----------------------------------------

Παραπομπές:

  1. Περιοδικό Christianity Today, τεύχ. 11ης Ιανουαρ. 1999
  2. Περιοδικό New Horizons, τεύχ. Μαρτίου 1999
  3. Περιοδικό Time, τεύχ. 18ης Ιανουαρ. 1999
  4. Περιοδικό Tech Business, τεύχ. Σεπτεμβ. 1999
  5. http://www.christiany2k.com/middlepath.shtml
  6. http://www.year2000.gr/

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

 

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ Αρχή ] Πάνω ] Βιβλικό Μήνυμα ] GREEK EVANGELICAL CHURCH ] Συχνές Ερωτήσεις ]
Send mail with questions or comments about this web site. to webmaster- Copyright © 2006 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ Last modified: 04/11/2006