ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ Αρχή ] Πάνω ] Βιβλικό Μήνυμα ] GREEK EVANGELICAL CHURCH ] Συχνές Ερωτήσεις ]


ΙΟΥΛΙΟΣ - ΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 2002

  1. Το Αίμα που Καθαρίζει
  2. Εισαγωγή στις Επιστολές του Παύλου /4
  3. Ψαλμός 4
  4. Μουσική και Μουσικοί /2
  5. Χάλεβ
  6. Σκέψεις για την Ορθοδοξία
  7. Μεγάλοι Στόχοι της Χριστιανικής Ζωής
  8. Λυτρωτικοί Στοχασμοί

Το Αίμα που Καθαρίζει

του Μ. Β. Κυριακάκη

"Αλλά προσήλθατε... εις αίμα καθαρισμού"

Εβρ. 12:24

"Το αίμα του Ιησού Χριστού του Υιού αυτού καθαρίζει ημάς από πάσης αμαρτίας..."

Α΄ Ιω. 1:7

 

Σεις που έχετε δεχθή την πρόσκλησι του Ευαγγελίου έχετε προσέλθει σε αίμα που καθαρίζει. Έχετε πλησιάσει το θυσιαστήριο του Θεού επάνω εις το οποίο είναι ραντισμένο το αίμα μιας μοναδικής θυσίας. Μιας θυσίας που ομιλεί για αγάπη και δικαιοσύνη. Ομιλεί προς το Θεό για δικαιοσύνη. Ομιλεί προς τον άνθρωπο για αγάπη. Και είναι αίμα καθαρισμού. Ο Ιωάννης στην Α΄ Επιστολή του κεφ. 1 και εδάφ. 7 το υπογραμμίζει: "Το αίμα του Ιησού Χριστού καθαρίζει ημάς από πάσης αμαρτίας".

Είναι λοιπόν το αίμα του ουρανίου Αμνού που εθυσιάσθη στο Γολγοθά -αυτό το αίμα είναι αίμα καθρισμού. Την ώρα αυτή που οι καρδιές μας πλησιάζουν στο Γολγοθά και τα μάτια μας αντικρύζουν την Τράπεζα όπου υψώνεται με ορατά παραστατικά στοιχεία το Σώμα και το Αίμα του Κυρίου, ας προσέξωμε αυτό το αίμα που καθαρίζει.

1. Την ανάγκη του καθαρισμού

2. Τα μέσα του καθαρισμού

3. Η βεβαιότης ή οι αποδείξεις του καθαρισμού

1. Η ανάγκη καθαρισμού

Είτε το αντιλαμβάνεται ο άνθρωπος είτε όχι, η αμαρτία τον έχει κάμει όχι μονάχα ένοχο, αλλά και ακάθαρτο μπροστά στα μάτια του Θεού. Το έλεος του Θεού εξαλείφει την ενοχή. Συγχωρεί ο Θεός τον άνθρωπο που νοιώθει την αμαρτία του και ειλικρινά εξομολογείται. Όμως δεν τελειώνει εδώ η υπόθεσι. Πρέπει και να εκτοπισθή η μόλυνσι μέσα από τον εσωτερικό οργανισμό του ανθρώπου. Ο Δαβίδ στον 51ο Ψαλμό εκφράζει αυτή την ανάγκη. Αντιλαμβάνεται πως έχει ανάγκη όχι μονάχα από τη συγχώρησι του Θεού, που το έλεός Του παρέχει, αλλά αντιλαμβάνεται την ανάγκη να καθαρισθή από μέσα του η αμαρτία: Και αυτό ζητά από τον Θεό: "Πλύνον με μάλλον και μάλλον από της ανομίας μου και από της αμαρτίας μου καθάρισόν με". "Ράντισόν με με ύσσωπον και θέλω είσθαι καθαρός" (εδ. 2, 7), "πλύνον με και θέλω είσθαι λευκότερος χιόνος".

Στην Καινή Διαθήκη η ανάγκη αυτή για τα τέκνα του Θεού υπογραμμίζεται με μεγαλύτερη ακόμη έμφασι. Ο Παύλος λέει στη Β΄ Κορινθ. 7:1:

"Έχοντες αγαπητοί ταύτας τας επαγγελίας, ας καθαρίσωμεν εαυτούς από παντός μόλυσμα σαρκός και πνεύματος, εκπληρούντες αγιωσύνην εν φόβω Θεού".

Πώς μολύνεται ο άνθρωπος; Το υλικό σώμα μολύνεται με μικρόβια. Ο εσωτερικός άνθρωπος, ο πνευματικός, η καρδιά του ανθρώπου πώς μολύνεται; Η Αγία Γραφή μας επισημαίνει τρεις κατευθύνσεις από τις οποίες ο άνθρωπος παίρνει την ηθική και πνευματική ακαθαρσία:

α) Η επαφή με τον κόσμο. Ο κόσμος που κείται εν τω πονηρώ.

β) Η επιρροή του παλαιού ανθρώπου μέσα μας. Το παλαιό εγώ.

γ) Αυτός ο ίδιος ο πονηρός έρχεται και χύνει το δηλητήριό του -όταν βρη κατάλληλες συνθήκες. Και αναλόγως με την κατάστασι του ανθρώπου.

Ο κόσμος έχει τους δικούς του νόμους, τις δικές του καθιερωμένες αρχές, συνήθειες. Ζούμε μέσα σ' αυτόν τον κόσμο και επηρεαζόμεθα. Είμαστε μέσα σε μια αποθήκη από κάρβουνο. Προσέχουμε να μην αγγίσουμε αλλά ο αέρας... Αναπνέουμε μιαν ατμόσφαιρα... Ακούμε χωρίς να το θέλουμε.... Βλέπουμε...

Αλλά και αν απομακρυνθούμε από τον κόσμο δεν απαλλασσόμεθα. Αφήνουμε τον κόσμο. Αλλά βρίσκουμε τον κόσμο μέσα μας. Ο παλαιός άνθρωπος που είναι μέσα μας αντιπροσωπεύει τον κόσμο. Η μνήμη μας, η φαντασία μας, η καρδιά μας, είναι σημαία από τα οποία το μόλυσμα ξεπηδάει. Αυτή είναι η πείρα των ασκητών. Έφυγαν από τον κόσμο για να απαλλαγούν από την επιρροή του. Αλλά ανακάλυψαν ότι μέσα τους ήταν ο ίδιος κόσμος των παθών και των εγωισμών.

Καμμιά φορά ρωτάμε το γιατρό: Πώς ανεπτύχθη αυτό ή εκείνο το παράσιτο στον οργανισμό μας; Μήπως πήραμε μικρόβια απ' έξω; Και ο γιατρός απαντά: Μόνο του το σώμα τα βγάζει! Έτσι συμβαίνει και στον πνευματικό μας οργανισμό.

Αλλά και ο πονηρός ο ίδιος, το πνεύμα του διαβόλου έρχεται και ψιθυρίζει μέσα στον άνθρωπο. Αμφιβολίες, αστοχίες, αγνωμοσύνη, διλήμματα, ακάθαρτες σκέψεις...

Με αυτό τον τρόπο όλος ο άνθρωπος βρίσκεται μολυσμένος από την αμαρτία.

Ο Ιάκωβος στην Επιστολή του -κεφ. 4:8- λέει: "Καθαρίσατε τας χείρας σας αμαρτωλοί και αγνίσατε τας καρδίας σας δίγνωμοι..."

Τα χέρια που ενεργούν με την υπαγόρευσι του εσωτερικού ανθρώπου μπορούν να χτυπήσουν άδικα. Μπορούν να χειρονομήσουν άπρεπα. Μπορούν να πάρουν την πέννα και να γράψουν ψεύτικα, ακάθαρτα... Η συνείδησις θολώνεται· αμφιταλαντεύει· δεν βλέπει καθαρά· λυγίζει. Όλος ο εσωτερικός άνθρωπος αδυνατίζει και δεν μπορεί να προσλάβη πνευματική γνώσι και στερεή τροφή.

Πώς θα καθαρισθή η συνείδησι;

Το Πνεύμα του Θεού απαντά: Εβρ. 9:13

"Εάν το αίμα των ταύρων και τράγων και η σποδός της δαμάλεως ραντίζουσα τους μεμολυσμένους, αγιάζη προς την καθαρότητα της σαρκός, πόσο μάλλον το αίμα του Χριστού, όστις δια του Πνεύματος του αιωνίου προσέφερεν εαυτόν άμωμον εις τον Θεόν, θέλει καθαρίση την συνείδησίν σας από νεκρών έργων;"

Κυττάξετε τις συνέπειες αυτής της μολύνσεως Χάνουμε την πραγματικότητα της παρουσίας του Θεού. Η προσευχή χάνει την αξία της. Ο Λόγος του Θεού δεν έχει για μας την απόλαυσι, την γλυκύτητα που έχει. Η πνευματική μας γεύση έχει αλλοιωθή. Όλη η πνευματική πείρα για την οποίαν ακούομε και για την οποία ομιλούμε χάνει τη ζωντάνια και ζωτικότητά της.

2. Με ποια μέσα επιτυγχάνεται

ο καθαρισμός

Ο προφήτης Ζαχαρίας με το προφητικό του μάτι είδε αιώνες πριν πώς ο Θεός μας λούζει και μας καθαρίζει. Καθώς αναγγέλλει την ημέρα της χάριτος γράφει:

"Εν τη ημέρα εκείνη θέλει είσθαι πηγή ανεωγμένη εις τον οίκον Δαβίδ και εις τους κατοίκους της Ιερουσαλήμ, δια την αμαρτίαν και δια την ακαθαρσίαν.."

Ποια είναι η πηγή αυτή που άνοιξε όχι μονάχα για τους Ισραηλίτες αλλά για όλα τα έθνη;

Ο καθένας μας μπορεί να πη:

"Πηγή ελέους, ω Θεέ

Πηγή αγάπης και για με

Ανοίχτηκε για με..."

Ο λόγος του Θεού καθαρίζει. Όταν διαποτίζει τις σκέψεις μας, εισχωρή στα οικήματά μας. Τώρα είσθε καθαροί δια τον λόγον τον οποίον ελάλησα προς εσάς. Καθρέφτης που δείχνει στο πρόσωπο της ψυχής μας. Είναι αντισηπτικό. "Εφύλαξα τον λόγον σου μέσα στην καρδιά μου δια να μη αμαρτήσω εις σε".

Το αίμα καθαρίζει. Το αίμα του Ιησού Χριστού του υιού αυτού καθαρίζει ημάς από πάσης αμαρτίας. Ενώπιον του Θεού μας δικαιώνει. Μας απολυτρώνει. Νεκρώνει τον παλαιόν άνθρωπον. Τον περιορίζει. Τον σταυρώνει. Τον εξουδετερώνει. Καλύπτει με το ένδυμα της δικαιοσύνης όλον τον άνθρωπο.

Το πνεύμα καθαρίζει. Το πνεύμα που ζωντανεύει τον λόγο και επιβεβαιώνει το έργο το λυτρωτικό του Χριστού. Το ποτάμι της ζωής με τα ιαματικά νερά που ξεχύνει μέσα μας. Η φωτιά που καίει. "Εάν αι αμαρτίαι σας είναι ως πορφυρούν θα γίνουν λευκαί ως χιών"

3. Το δικό μας μέρος

Βεβαιότης - Αποδείξεις

Ποιο είναι το δικό μας μέρος; Ο καθαρισμός της ψυχής είναι έργο που μονάχα ο Θεός μπορεί να κάμη.

Ναι! Ο Θεός προσφέρει τα μέσα -αλλά εμείς θα τα χρησιμοποιήσουμε. Ο γιατρός κάμνει τη διάγνωσι· εκείνος μας γράφει το φάρμακο· εμείς θα το πάρουμε και θα ακολουθήσουμε τις οδηγίες του.

Ο Ιωάννης γράφει: "Εάν περιπατώμεν εν τω φωτί..." Δηλαδή εάν βλέπουμε τον εαυτό μας, τις πράξεις μας, όλη τη ζωή μας με το φως της παρουσίας Του, τότε το αίμα μάς καθαρίζει. Ζούμε με τη συναίσθησι της παρουσίας Του; Το μάτι Του είναι συνεχώς επάνω μας. Βλέπει τα πάντα. Και ακριβώς γι' αυτό στην παρουσία Του συναισθανόμεθα την αναξιότητά μας κι εξομολογούμεθα.

- "Παιδί μου, αυτό που σκέφθηκες, αυτό που είσαι, αυτό που έκαμες δεν είναι καθαρό... Ο Θεός είναι φως· είναι αγάπη· είναι αλήθεια".

- "Ναι, Κύριε, το δέχομαι· το παραδέχομαι. Αποδέχομαι την κρίσι σου και αναγνωρίζω την ευθύνη κι ενοχή μου".

Όταν πάρουμε αυτή τη στάσι, εάν ομολογώμεν τας αμαρτίας ημών είναι πιστός και δίκαιος... ώστε να συγχωρήση και να καθαρίση ημάς από πάσης ανομίας... I

Ο Μ. Β. Κυριακάκης (1905-1989) υπήρξε τρίτος εκδότης του περιοδικού.

 

 

Εισαγωγή στις Eπιστολές του Παύλου /4

του αιδ. Α. Πέτρου

συνέχεια από το προηγούμενο)

13. Mορφές λογοτεχνικής δομής

των επιστολών

O απ. Παύλος χρησιμοποιεί διάφορα ρητορικά σχήματα:

α΄. Xιασμός

Tην τεχνική αυτή της ρητορείας τη βλέπουμε να χρησιμοποιείται συχνά στις επιστολές κατά το σχήμα A B B΄ A΄ ή A B Γ B΄ A΄ όπου το A, A΄ είναι συγγενείς ιδέες, όπως και το B, B΄.

Π.χ. A΄ Kορ. 1:13-4:7

A διεμερίσθη ο Xριστός; 1:13α

B O Παύλος σταυρώθηκε για σας; 1:13β

Γ Bαπτιστήκατε στο όνομα του Παύλου; 1:13γ

Γ΄ Συζήτηση της σχέσης Παύλου με το βάπτισμα 1:14-17

B΄ Συζήτηση της σχέσης του Παύλου με το Σταυρό του Xριστού 1:17-3:4

A΄ Συζήτηση των πολλών υπηρετών, αλλά της μιας εκκλησίας 3:5-4:7

Π.χ. είναι το A΄ Kορ. 13 ένας ύμνος αγάπης για τους γάμους; Όχι, είναι κήρυγμα προς μια αλληλοσπαρασσόμενη εκκλησία, όπως δείχνει το πλαίσιο των κεφαλαίων 12-14.

"Περί δε των πνευματικών αδελφοί".

A Πνευματικά Xαρίσματα 12:1-30

B Aγάπη 12:31-14:1α Έμφαση στην Aγάπη.

A΄ Πνευματικά Xαρίσματα 14:10-40

Tο ίδιο σχήμα χρησιμοποιείται και πιο στενά στην περικοπή A΄ Kορ. 12:31-14:1α

A Zηλούτε δε τα χαρίσματα τα μείζονα 12:31

B H ανωτερότητα της αγάπης 13:1-3

Γ O χαρακτήρας της αγάπης 13:4-7

B΄ H ανωτερότητα της αγάπης 13:8-13

A΄ Διώκετε την αγάπη 14:1α

O Παύλος λοιπόν δίνει απάντηση για τα πνευματικά χαρίσματα που διατάραξαν την ενότητα και για το ότι ζητούσαν τα "υψηλότερα": της γλώσσας ή της προφητείας. Πώς απαντάει ο Παύλος; Ποιο είναι το υψηλότερο; Σε ποιο πρέπει να δοθεί προτεραιότητα; Tο χιαστικό σχήμα μάς δίνει τις απαντήσεις.

Tα πνευματικά χαρίσματα είναι όλα ίσα, αλλά αν υπήρχε κάποιο υψηλότερο, αυτό είναι η αγάπη (13:4-7). Χωρίς την αγάπη τα άλλα χαρίσματα δεν είναι τίποτα (A΄ Kορ. 13:1-3) και είναι παροδικά με στόχο πάντα την αγάπη (13:8-13). Έτσι, ο Παύλος με το γράμμα του αυτό προστατεύει τους Kορίνθιους από τον αντίκτυπο της παρουσίας του, που θα έπρεπε να συγκρουστεί μαζί τους για την παρεκτροπή τους και τους δίνει τη δυνατότητα να δεχτούν αυτό που ζητά: "να κάνουν την αγάπη στόχο τους" (Eξηγητική Iδέα περικοπής).

β΄. Eπανάληψη

Aυτό είναι ένα άλλο ρητορικό σχήμα. Π.χ. στην ενότητα (Eφεσ. 4:4-5) τονίζεται με την επανάληψη της λέξης "ένας, μία".

"Ένα είναι το Σώμα του Xριστού και ένα το Πνεύμα, όπως είναι μία και η ελπίδα που κληθήκατε να έχετε σαν αντικείμενο της πρόσκλησής σας. Ένας Kύριος υπάρχει, μία πίστη, ένα βάφτισμα".

Στη Φιλιππησίους 1:3-8 έχουμε επανάληψη της λέξης παν: "πάση μνεία... πάντοτε υμάς... πάντας υμάς... πάση αισθήσει".

γ΄. Pητορικές Eρωτήσεις

Π.χ. το επιχείρημα στη Pωμαίους 6-7 δομείται γύρω από ρητορικές ερωτήσεις.

"Tι συμπέρασμα, λοιπόν, θα βγάλουμε; Nα εξακολουθήσουμε να αμαρτάνουμε για να μας δοθεί περισσότερη χάρη;" (Pωμ. 6:1).

"Aλλά τι σημαίνει αυτό; Θα αμαρτήσουμε μήπως επειδή δε ζούμε κάτω από το νόμο, αλλά κάτω από τη χάρη; Όχι βέβαια!" (Pωμ. 6:15).

"Tι θα συμπεράνουμε λοιπόν; Ότι ο νόμος είναι αμαρτία; Όχι βέβαια! Tην αμαρτία όμως δεν την διέκρινα παρά μονάχα χάρη στο νόμο" (Pωμ. 7:7).

"Mα τότε; Tο καλό μεταβλήθηκε σε μέσο θανάτωσής μου; Όχι βέβαια!" (Pωμ. 7:13)

δ΄. Περίκλειση (Inclusio)

Π.χ. αρχή "χάρις και ειρήνη"... επίλογος "ειρήνη και χάρις" ή A΄ Kορ. 12:4-30.

A H ποικιλία των χαρισμάτων 12:4-11

B Tο ένα σώμα 12:12-27 Έμφαση στην ενότητα

A΄ H ποικιλία των χαρισμάτων ξανά 12:28-30

ε΄. Kλιμάκωση

Π.χ. επτά φορές εμφανίζεται η λέξη "εν" στο Eφεσίους 4:6 αλλά οδηγεί σε μια κλιμάκωση:

"Ένας είναι ο Θεός και Πατέρας όλων μας, που βρίσκεται πάνω απ' όλους μας και ενεργεί χρησιμοποιώντας όλους μας και ανάμεσα σε όλους μας".

Mε παρόμοια κλιμάκωση σε δοξολογία καταλήγει η προσευχή του Παύλου στην Eφεσίους 3:14-21:

"Σ' αυτόν, λοιπόν, που έχει τη δύναμη να κάνει απεριορίστως περισσότερα απ' αυτά που ζητάμε ή διανοούμαστε, σύμφωνα με τη δύναμη που ενεργεί μέσα μας, σ' αυτόν, λέω, να αποδίδεται η δόξα μέσα στην εκκλησία μέσω του Iησού Xριστού, σ' όλες τις γενιές όλων των αιώνων. Aμήν" (Eφεσ. 3:20-21).

Eπίσης Φιλιπ. 2:5-11 με διπλή κλιμάκωση.

στ΄. Διάλογος

"Aλλά ίσως ρωτήσει κάποιος: "Πώς ανασταίνονται οι νεκροί και με τι είδους σώμα επανέρχονται στη ζωή; Aνόητε! Eκείνο που σπέρνεις εσύ, δεν αποκτά ζωή, αν πρώτα δεν πεθάνει" (A΄ Kορ. 15:35-36).

"Πού είναι λοιπόν το καύχημά μας; Aποκλείστηκε! Mε βάση ποιο νόμο; Tων έργων; Όχι, αλλά με βάση το νόμο της πίστης. Kαταλήγουμε λοιπόν στο λογικό συμπέρασμα ότι ο άνθρωπος δικαιώνεται με την πίστη χωρίς τα έργα του νόμου. Ή μήπως ο Θεός είναι μονάχα των Iουδαίων; Δεν είναι μήπως και των εθνικών; Nαι, είναι και των εθνικών. Aφού ένας είναι ο Θεός, ο οποίος και θα δικαιώσει εκείνον που περιτμήθηκε επειδή πίστευε, και τον απερίτμητο πάλι χάρη στην πίστη του. Kαταργούμε, λοιπόν, το νόμο με την πίστη; Όχι βέβαια! Aντίθετα, το ρόλο του νόμου καθορίζουμε" (Pωμ. 3:27-31).

ζ΄. Παραλληλισμός

(i) Συνώνυμος, π.χ. A΄ Kορ. 15:55: "Πού είναι θάνατε το κεντρί σου; Πού είναι Άδη η νίκη σου;".

(ii) Aντιθετικός, π.χ. Pωμ. 4:25: "ο οποίος παραδόθηκε σε θάνατο για τα παραπτώματά μας και αναστήθηκε για τη δικαίωσή μας".

η΄. Aντίθεση

Aδάμ-Xριστός (Pωμ. 5:12-21), να είναι "εν Aδάμ" ή "εν Xριστώ" (A΄ Kορ. 15:20-50), σάρκα-πνεύμα (Pωμ. 8:2-11, B΄ Kορ. 5:16-17, Γαλ. 5:19-23), θλίψη-δόξα (Pωμ. 8:18-39), φυσικό-πνευματικό σώμα (A΄ Kορ. 15:42-54), φως-σκοτάδι (Eφεσ. 5:8-14), π.χ.:

"Γι' αυτό δεν αποθαρρυνόμαστε. Άλλωστε, αν και η εξωτερική μας ύπαρξη φθείρεται, όμως η πνευματική μας ύπαρξη ανανεώνεται μέρα με τη μέρα. Γιατί, πραγματικά, η πρόσκαιρη ελαφριά μας θλίψη δημιουργεί για μας σε ασύγκριτο βαθμό αιώνιο βάρος δόξας. Mια κι εμείς δεν αποβλέπουμε σ' αυτά που φαίνονται, αλλά σ' αυτά που δε φαίνονται, γιατί αυτά που φαίνονται είναι πρόσκαιρα, ενώ αυτά που δε φαίνονται είναι αιώνια" (B΄ Kορ. 4:16-18).

θ΄. Σύγκριση

O Παύλος στη Pωμαίους 4:1-25 διδάσκει δικαίωση δια της πίστης σε σύγκριση με το παράδειγμα του Aβραάμ.

 

 

ι΄. Συνέχεια

O Παύλος διδάσκει τα χαρίσματα παραθέτοντας μια σειρά απ' αυτά: Pωμ. 12, A΄ Kορ. 12, άλλο παράδειγμα Φιλιπ. 4:8.

 

ια΄. Eναλλαγή

Στη Pωμαίους 7:7-25 έχουμε εναλλασσόμενες αναφορές από τη μια της συμφωνίας μας με το νόμο και από την άλλη της αδυναμίας μας να υπακούσουμε σ' αυτόν. Άλλο παράδειγμα: η ζωή-θάνατος στη Φιλιπ. 1:20-24 "δια ζωής... δια θανάτου, ζην... αποθανών, αναλύσαι... επιμένειν".

ιβ΄. Eιδίκευση

O Παύλος στη Pωμ. 12 και A΄ Kορ. 12 πρώτα μιλάει γενικά για τα χαρίσματα και ύστερα για το καθένα ξεχωριστά. Tο ίδιο στο "αξίως πολιτεύεσθε" που μετά το εξειδικεύει (Φιλιπ. 1:27-2:4).

ιγ΄. Γενίκευση

Στη Pωμαίους 13, μετά από μια λίστα συγκεκριμένων υποχρεώσεων του χριστιανού, ο Παύλος γενικεύει τη διδασκαλία του με το απόφθεγμα "σε κανένα να μη χρωστάτε τίποτε, παρά το να αγαπάτε αλλήλους".

ιδ΄. Aιτιολογία (από την αιτία στο αποτέλεσμα)

H ασέβεια των ανθρώπων είναι η αιτία της κρίσης του Θεού, Pωμ. 1:18-32.

ιε΄. Yποστήριξη (από το αποτέλεσμα στην αιτία)

O λόγος που τα πάντα συνεργούν στο αγαθό είναι ότι ο Θεός εκείνους που δικαίωσε τους δόξασε, Pωμ. 8:28-29.

ιστ΄. Πρόοδος

Στην Eφεσίους 4:11-13 ο Θεός έδωσε ηγέτες για να οικοδομήσουν το λαό του Θεού για υπηρεσία.

"...μέχρι που να φτάσουμε όλοι στην ενότητα που δίνει η πίστη και η βαθιά γνώση του Γιου του Θεού, να γίνουμε τέλειοι άνθρωποι φτάνοντας στο βαθμό της πλήρους ωριμότητας του Xριστού" (Eφεσίους 4:13).

ιζ΄. Περίληψη

Tο "άτινα ην μοι κέρδη ταύτα ήγημαι δια Xριστόν ζημίαν" (Φιλιπ. 3:7) είναι η περίληψη των εδαφίων 4-6. I

 

 

Ψαλμός 4


Επιμέλεια Α. Κουλούρη

Μια βραδυνή προσευχή

Το εδ. 8 φανερώνει ότι ο Ψαλμός αυτός είναι μια βραδυνή προσευχή που πιθανόν αποτελεί μια περαιτέρω ανάπτυξι του εδ. 4 του προηγουμένου Ψαλμού: "έκραξα με την φωνήν μου προς τον Κύριον, και επήκουσέ μου..."1

Η επικεφαλίδα του Ψαλμού: "εις τον πρώτον μουσικόν επό Νεγιμώθ..." μαρτυρεί μεταγενέστερη μελοποίησι του Ψαλμού συνοδεία εγχόρδου οργάνου.2 Ένα χαρακτηριστικό του Ψαλμού αυτού, που πρέπει να σημειωθή, είναι ότι το ξέσπασμα εκείνο που συναντούμε στον προηγούμενο Ψαλμό (γ΄), σαν συνέπεια της μεγάλης απογοητεύσεως του Δαβίδ εξ αιτίας της ανταρσίας του Αβεσσαλώμ, ο οποίος είχε παρασύρει λαό και ηγεσία, εναντίον του πατέρα του, εξακολουθεί να επηρεάζει βαθειά τον ψυχικό του κόσμο, που εκδηλώνεται με εκφράσεις γεμάτες από παράπονο: "Υιοί ανθρώπων έως πότε μετατρέπεται την δόξαν μου εις καταισχύνην..." (εδ. 2α) και βλέπει με θλίψι και απογοήτευσι να περιβάλλεται από ανειλικρίνεια και ψεύδος: "αγαπάτε ματαιότητα· και ζητείτε ψεύδος" (εδ. 2β).3

Ο Ψαλμός παραδοσιακά κατατάσσεται ως ένας "ατομικός θρήνος" αλλά πιο συγκεκριμένα είναι ένας Ψαλμός "εμπιστοσύνης" στον οποίο ο αθώος λατρευτής υψούται υπεράνω από το επίπεδο του θρήνου σε μια στααθερή εμπιστοσύνη στον Θεό.4 Παρά το γεγονός ότι δεν είναι βέβαιο εάν ο Ψαλμός είχε αρχικά ή σε μεταγενέστερο στάδιο μια επίσημη χρήσι στο πλαίσιο της λατρείας στον Ναό, η μνεία "διάψαλμα" (εδ. 2, 4) συνηγορεί μάλλον στην εκτίμησι ότι ο Ψαλμός είχεν εισαχθή στην λατρεία του Ναού.5

Τον Ψαλμό αυτό θα ήτο δυνατόν να τον διακρίνουμε σε τέσσαρα τμήματα: Επίκλησις (εδ. 1), Επιτίμησις των ανθρώπων (εδ. 2, 3), Μία σύστασις / προσταγή σ' αυτούς (εδ. 4, 5), και, η Προσευχή - Δοξολογία (εδ. 6-8).

 

1) Η Επίκλησις (εδ. 1)

Εδ. 1. Αυτή η επίκλησις - προσευχή είναι καλά θεμελιωμένη! Στηρίζεται σε μια βαθειά, σταθερή, αμετακίνητη κατανόησι ενός θεμελιώδους στοιχείου του χαρακτήρος του Θεού, την δικαιοσύνη Του: "Όταν επικαλώμαι, εισάκουέ μου, Θεέ της δικαιοσύνης μου..." Όμως αυτή η "δικαιοσύνη" δεν είναι ένα απρόσωπο, αφηρημένο στοιχείο αλλά έχει μια συγκεκριμένη σχέσι και αναφορά προσωπικού χαρακτήρος με τον Θεό. Η διατύπωσις στην απόδοσι τόσο του Βάμβα, όσο και των Ο΄ είναι "Θεέ της δικαιοσύνης μου" (ανάλογες είναι οι αποδόσεις στις παλαιές, τουλάχιστον , μεταφράσεις της Γραφής: Αγγλική, Γαλλική, Ισπανική). Η ΝΜΒ όμως έχει υιοθετήσει μια διαφοροποιημένη απόδοσι: "... που κάνεις για μένα ό,τι είναι δίκαιο". Και εκείνο που είναι ανάγκη εδώ να επισημανθή είναι ότι στην πρώτη απόδοσι η έμφασις, νομίζω, δίδεται στην δικαιοσύνη του Θεού. Για τον Ψαλμωδό ο Θεός είναι Εκείνος ο οποίος καλύπτει με την δικαιοσύνη Του τον Δαβίδ. Είναι, λέγει, ο "Θεός της δικαιοσύνης μου", ενώ στη δεύτερη απόδοσι (της ΝΜΒ), είναι ωσάν η ικεσία του Δαβίδ να επικεντρώνεται μάλλον στην "απόδοσι" κάποιου "δικαίου", σ' αυτόν, κάτι δηλαδή το οποίο ο ίδιος ο Δαβίδ "δικαιούται". Η πρώτη εκδοχή ανταποκρίνεται στο γενικώτερο πνεύμα των Γραφών και ιδιαίτερα σ' εκείνο της Καινής Διαθήκης, μάλιστα στην Παυλιανή θεολογική προσέγγισι.7 Ο πιστός γνωρίζει ότι η ανθρώπινη δικαιοσύνη -η δική του δικαιοσύνη- είναι ως "ρυπαρόν ιμάτιον" (Ησ. ξδ΄ 6), έχει ανάγκη του θείου ελέους και της χάριτος (Εφ. β΄ 8-10).

Ο Δαβίδ αρχίζει την επίκλησί του, την ικεσία του με μια ευλογημένη ανάμνησι. Έρχεται στην ενθύμισί του ένα πλήθος εμπειριών, απελευθερώσεων, θείων επεμβάσεων. Η ανάμνησις αυτή τον εμψυχώνει, τον αναζωογονεί, τον ενθαρρύνει: "Εν στενοχωρία με επλάτυνας". Ενώ ένας άμεσος κίνδυνος τώρα τον απειλεί έρχονται στη μνήμη του θαυμαστά περιστατικά στα οποία είδε το χέρι του Θεού να παρεμβαίνη. Μια ολόκληρη σειρά τέτοιων περιστατικών θα ήτο δυνατόν να μνημονευθή, ακόμη από την εφηβική και νεανική του ηλικία. Γεννήθηκε, κατά τις εκτιμήσεις των μελετητών το 1085 π..Χ. στη Βηθλεέμ. Ο βίος του εκτίθεται στο Α΄ Σαμουήλ ις΄, μέχρι το Α΄ Βασιλέων β΄. Ήτο ο κεχρισμένος του Θεού, εκλεχθείς από τον Θεό για να καταστή ο βασιλεύς του Ισραήλ αντί του Σαούλ -όταν ήταν ακόμη παιδί και έβοσκε τα πρόβατα του πατέρα του του Ιεσσαί όταν εφόνευσε λέοντα και άρκτον για να τα προστατεύση (Α΄ Σαμ. ιζ΄ 34), και ακόμη αντιμετώπισε, τότε, τον πάνοπλο και τρομερό γίγαντα τον Γολιάθ (α΄ Σαμ. ιζ΄ 36 κ.ε.). Με αφάνταστη ζηλοτυπία ο Σαούλ παρά την δική του ηπιότητα, αγαθότητα, σεμνότητα- τιμώντας και προστατεύοντας τον ίδιο τον διώκτη του- τον κατεδίωξε με τον πιο απεινή τρόπο επιζητώντας με κάθε τρόπο την εξόντωσί του. Πόσες φορές, πράγματι ο Δαβίδ πειραματίσθηκε αυτόν τον φοβερό κλοιό να τον περιβάλη ασφυκτικά αλλά και τις απελευθερωτικές επεμβάσεις του Κυρίου: "εν στενοχωρία με επλάτυνας". Είναι ανάγκη, ιδιαίτερα σε περιστάσεις "στενοχωρίας" (πάσης φύσεως) ο πιστός να φέρη ξανά και ξανά τις θείες επεμβάσεις στη ζωή του, αυτό το "με επλάτυνας". Όταν ο ορίζοντας στενεύει, όταν οι προοπτικές σμικρύνονται και εκμηδενίζονται, όταν τα προβλήματα συσσωρεύονται, πόσην ανάγκην έχουμε αυτής της τόσον παρήγορης θείας υπομνήσεως... Η κραυγή του Δαβίδ: "ελέησόν με και εισάκουσον της προσευχής μου" δεν αποτελεί έκφρασι αποσύρσεως, απογνώσεως, παραδόσεως σε μια αναπόφευκτη "μοίρα" αλλά μια δυναμική ενατένισι στις θείες δυνατότητες και προοπτικές. Κάτι που ανακαλείς τη σκέψι του πιστού τα λόγια του Αποστόλου: "διό ευδοκώ εν ασθενείαις, εν ύβρεσιν, εν ανάγκαις, εν διωγμοίς και στενοχωρίαις, υπέρ Χριστού· όταν γαρ ασθενώ, τότε δυνατός ειμι" (Β΄ Κορ. κ΄ 10) και "... πάντα ισχύω εν τω ενδυναμούντι με" (Φιλ. δ΄ 12).

2) Η Επιτίμησις των ανθρώπων (εδ. 2-3)

Εδ. 2. Ενώ ο Δαβίδ στέκεται, αναμένει "εν προσευχή" ενώπιον του Κυρίου, ο λογισμός του -σαν μια επίκλησι- στρέφεται σε ανθρώπους που φαίνεται να τον περικυκλώνουν απειλητικά. Στην μεγάλη αναταραχή που επηκολούθησε στην αρχική αποτυχία των στασιαστών να συλλάβουν τον βασιλέα, εξ αιτίας του σφάλματος του Αβεσσαλώμ να μη ακολουθήση τη συμβουλή του Αχιτόφελ (Β΄ Σαμ. ιζ΄ 1 κ.ε.), ο Δαβίδ, στρέφεται με μια "ρητορική" ερώτησι στους στασιαστάς (και εμμέσως στον ίδιο του τον υιό): "Υιοί των ανθρώπων, έως πότε μετατρέπεται την δόξαν μου εις καταισχύνην, αγαπάτε ματαιότητα, και ζητείτε ψεύδος;" Η έκφρασις "υιοί των ανθρώπων" αποτελεί έναν Ιουδαϊσμό που υποδηλώνει "άνδρας υψηλά ισταμένους", την ηγετική ομάδα των στασιαστών.8 Η ΝΜΒ το αποδίδει: "ω εσείς σπουδαίοι, έως πότε..." Πράγματι η μεγάλη μερίδα της ηγεσίας του Ισραήλ είχεν ακολουθήσει τον δημαγωγό εκείνον, τον Αβεσσαλώμ. Πόσο συχνά η φθηνή δημαγωγία, η λαϊκιστική προσέγγισις, ακόμη και μεταξύ των πιστών ασκεί μια "μαγνητική" επίδρασι. Κατασκευάζουμε ινδάλματα, εντυπωσιαζόμαστε από μεγαλοστομίες, παρασυρόμαστε από μηδαμινότητες. Αυτοί οι "υιοί των ανθρώπων" στην επίμονη επιδείωξι ματαιότητος, περιπεπλεγμένοι μέσα στο ψεύδος, υπεβίβασαν, περιφρόνησαν τον "κεχρισμένον". Η αλήθεια του Ευαγγελίου περιφρονείται στις ημέρες μας. Εκείνοι οι οποίοι κατέχουν υψηλές θέσεις, στον ακαδημαϊκό, στον οικονομικό, στον κοινωνικό και πολιτικό τομέα της ζωής παραμερίζουν, περιφρονούν, αγνοούν, τον δοτήρα της ζωής: και το αμείλικτον ερώτημα παραμένει: "έως πότε μετατρέπεται την δόξαν μου εις καταισχύνην;...". Ο Απόστολος Παύλος θα οδηγηθή σε ένα θλιβερό συμπέρασμα: "Βλέπετε, γαρ την κλήσιν υμών αδελφοί, ότι ου πολλοί σοφοί κατά σάρκα, ου πολλοί δυνατοί, ου πολλοί ευγενείς·" για να καταλήξη όμως σε μια θριαμβευτική διακήρυξι: "αλλά τα μωρά του κόσμου εξελέξατο ο Θεός, ίνα καταισχύνη τα ισχυρά, και τα αγενή του κόσμου και τα εξουθενημένα εξελέξατο ο Θεός, τα μην όντα, ίνα τα όντα καταργήση,..." (Α΄ Κορ. α΄ 26 κ.ε.).

Αυτοί οι "υιοί των ανθρώπων" στην επίμονη επιδίωξι ματαιότητος και ψευδών, έχουν καταστήσει την "υπόληψιν" του Ψαλμωδού, "την δόξαν μου" εις κάτι το οποίον θεωρείται όνειδος, εντροπή, "καταισχύνη"...9

Στο σημείο αυτό του Ψαλμού συναντούμε το πρώτο από τα δύο "Διαψάλματα". Πιθανώς μια σύντομη παύσι στην Ψαλμωδία, και την μεσολάβησι των εγχόρδων οργάνων. Μια διακοπή που θα επιτρέψη μια σαφέστερη συνειδητοποίησι του μνημύματος που προηγήθηκε (βλ. υποσ. 5).

Εδ. 3. Στην συνέχεια ο Ψαλμωδός θα δώση μια ακόμη ευκαιρία σ' εκείνους που έδειξαν αυτή την ασύγγνωστη περιφρόνησι και αμέλεια στο να αναγνωρίσουν και να τιμήσουν τον Υιόν της αγάπης. "Αλλά μάθετε, έκλεξεν ο Κύριος τον όσιον αυτού· ο Κύριος θέλει ακούσει, όταν κράζω προς αυτόν". Ο Κύριος εις την αγαθότητα και την μακροθυμίαν Του παρατείνει το έλεός Του.

3) Η σύστασις / προσταγή προς τους ανθρώπους

(εδ. 4-5)

Έχουμε εδώ κάτι το πιο άμεσο και θετικό από την προηγούμενη κατηγορία. Παρ' όλον ότι οι άνθρωποι αυτοί περιφρονούν τον βασιλέα και επαναστατούν εναντίον του, ας σκεφθούν ότι ο Θεός ευρίσκεται στην υπόθεσι. Συνεπώς θα πρέπει να συνειδητοποιήσουν ότι δεν πρέπει με ελαφρότητα ν' αντιμετωπίζουν την κρίσι Του:

Εδ. 4. "Οργίζεσθε· και μη αμαρτάνετε·". Παρά το γεγονός ότι η διατύπωσις αυτή "οργίζεσθε" απαντάται τόσο στην απόδοσι του Ν. Βάμβα, όπως και σ' εκείνη των Ο΄, αλλά και στην ΝΜΒ, θα πρέπει μάλλον να κατανοηθή ως κάτι που υποδηλοί μια κατάστασι εκστατικής θεωρήσεως (στην παλαιά Αγγλική μετάφρασι -"King James" αποδίδεται ως "stand in awe": σταθήτε με δέος, και στην αντίστοιχη Γαλλική ως "tremblez": τρέμω). Είναι, δηλαδή, το αίσθημα ενός θείου δέους. Καλούνται, με άλλα λόγια, οι στασιασταί να κατανοήσουν, με αίσθημα δέους, τι σημαίνει το ν' αντιταχθής στην μεγαλειότητα του "κεχρισμένου" του Κυρίου. Στη συγκεκριμένη περίπτωσι αυτός ο "κεχρισμένος" είναι ο Δαβίδ. Όμως ο Δαβίδ αποτελεί τον τύπον του Κυρίου Ιησού - του Κεχρισμένου (Χριστού). Αυτό το θείον όμως δέος -η βαθειά κατανόησις της θείας Μεγαλειότητος πρέπει να εκδηλωθή με μια σταθερή, μόνιμη, οριστική μεταστροφή: "και μη αμαρτάνετε" -μην αστοχείτε. Η ενατένισις, η σταθερή προσήλωσις στο ευλογημένο πρόσωπο του Κυρίου Ιησού αποτελεί το ύψιστο αντικείμενο στο οποίο ο νους, η καρδιά τώρα με πίστι στρέφονται. Η εμπειρία του θείου δέους, της εκστάσεως στην παρουσία του Μεγάλου Βασιλέως, δεν εξαντλείται σ' ένα συναίσθημα αλλά εκφράζεται, μεταφράζεται, υλοποιείται σ' αυτή την ριζική στροφή: "και μη αμαρτάνετε"!

Αυτή η στροφή φέρει ένα ευλογημένο αποτέλεσμα. Την ταραχή, την επαναστατημένη διάθεσι, τον φόβο, την αδημονία ας διαδεχθή τώρα η ήρεμη παρουσία του Αγίου Πνεύματος: "λαλείτε εν ταις καρδίας υμών επί της κλίνης υμών και ησυχάζετε·" Ο Ψαλμωδός διακρίνει δύο σημαντικά σημεία σ' αυτή την ριζική μεταβολή. Είναι τώρα η ώρα της νυκτερινής κατακλίσεως, ας ησυχάσουν, ας ηρεμήσουν...

Και ύστερα από την κατάλληλη παύσι (το selah - Διάψαλμα), ο Δαβίδ με ένα πνεύμα βασιλικής φιλάνθρωπης χάριτος, προτρέπει τους ηγέτες της επαναστάσεως, τον επαναστατημένο λαό, να προσφέρουν θυσιαστικές προσφορές στον Θεό και να ορκισθούν νομιμοφροσύνη σ' Αυτόν:

Εδ. 5. "Θυσιάσατε θυσίας δικαιοσύνης και ελπίσατε επί τον Κύριον". Τα λόγια αυτά του Ψαλμωδού μας θυμίζουν εκείνη την προτροπή του Αποστόλου, καθώς κλείει την θαυμαστή εκείνη θεολογική πραγματεία του προς τους πιστούς της Ρώμης: "Παρακαλώ ούν υμάς, δια των οικτιρμών του Θεού παραστήσαι τα σώματα υμών θυσίαν ζώσαν αγίαν ευάρεστον τω Θεώ, την λογική λατρείαν υμών· και μη συσχηματίζεσθε τω αιώνι τούτω, αλλά μεταμορφούσθε τη ανακαινώσει του νοός εις το δοκιμάζειν υμάς τι το θέλημα του Θεού, το αγαθόν και ευάρεστον και τέλειον" (Ρωμ. ιβ΄ 1-2).

4) Η προσευχή του και δοξολογία (εδ. 6-8)

Εδ. 6. Καθώς κλείει ο Δαβίδ τον Ψαλμόν του, φέρει εκ νέου στην σκέψι του αυτή την περίεργη παράλυσι της κοινοτικής ζωής που του είχε προκαλέσει φρίκη και τρόμο (Ψαλμ. γ΄ 1-2): "Πολλοί λέγουσι, τις θέλει δείξει εις ημάς το αγαθόν; Ύψωσον εφ' ημάς το φως του προσώπου σου Κύριε". Η ανταρσία του Αβεσσαλώμ δεν ήτο ένα μεμονωμένο περιστατικό, αλλά αποτελούσε την έκφρασι μιας γενικώτερης λαϊκής δυσαρέσκειας, η οποία ωξύνθηκε από τις δημαγωγικές υποσχέσεις του Αβεσσαλώμ.10 Ας σημειωθή ότι πολλοί από τους συνεργάτες του Δαβίδ είχαν δώσει μια ανακριβή, αναληθή εικόνα των διαθέσεων του Δαβίδ. Τούτο μας υπενθυμίζει ότι συχνά οι άνθρωποι δημιουργούν μιαν εσφαλμένη αντίληψι και εκτίμησι του χαρακτήρος του Θεού από την ανάρμοστη διαγωγή των θεωρουμένων οπαδών Του (των "κατ' όνομα Χριστιανών"). Τούτο οδηγεί τον Δαβίδ να αναπέμψη μια δυναμική προσευχή, αφού προηγουμένως εκφράσει ένα "λαϊκό παράπονο": "Πολλοί λέγουσι, τις θέλει δείξει εις ημάς το αγαθόν;..."

Πόσο συχνά, πράγματι, ακούεται το ερώτημα - παράπονο: ποιος θα μας δείξει το αγαθό;11 Τούτο είναι ένα πανάρχαιο ερώτημα. Ένα ερώτημα που απησχόλησε την "φιλοσοφία" αλλά και την "ηθική" μέσα στο πλαίσιο της "αγαθολογίας"12, χωρίς ποτέ να δοθή μια σαφής και συγκεκριμένη απάντησις. Αυτό όμως το "αγαθόν" πρέπει να έχη μια πηγή, ποια όμως είναι αυτή η πηγή; Ο Κύριος Ιησούς εύσχημα ετοποθέτησε το θέμα, όταν κάποιος τον ερώτησε: "Διδάσκαλε αγαθέ, τι ποιήσω ίνα ζωήν αιώνιον κληρονομήσω, ο δε Ιησούς είπεν αυτώ, Τι με λέγεις αγαθόν; ουδείς αγαθός ειμή είς ο Θεός..." (Μαρκ. ι΄ 18). Υποδεικνύων έτσι ότι άλλη πηγή αγαθού εκτός από τον ίδιο τον Θεό δεν υπάρχει. Και αυτήν ακριβώς την νόησιν έχει ο Ψαλμωδός και στο ερώτημα "τις θέλει δείξει εις ημάς το αγαθόν;" το Πνεύμα το Άγιον τον οδηγεί στο να στραφή στον Κύριον -τον Γιαχβέ- να ζητήση το φως του προσώπου Του: "... Ύψωσον εφ' ημάς το φως του προσώπου σου Κύριε".

Εδ. 7. Καθώς ο Ψαλμωδός συνεχίζει την απόκρισί του στο θλιβερό παράπονο του "δυσαρεστημένου" για την όλη πορεία των πραγμάτων, την μόνιμη μεμψιμοιρία που τόσο συχνά μαστίζει όχι μόνο τους πράγματι στερουμένους αλλά ακόμη και εκείνους που ευνοήθηκαν από περιστάσεις και συγκυρίες, έρχεται να τονίση την ευλογία την οποία απολαμβάνει -έστω και μέσα σε υλική στέρησι η πιστή ψυχή: "Έδωκας μεγαλητέραν ευφροσύνην εις την καρδιάν μου, παρ' όσην απολαμβάνουσιν αυτοί, όταν πληθύνηται ο σίτος αυτών και ο οίνος αυτών". Η προσευχή του Δαβίδ είναι, ενώ οι φίλοι του αναστενάζουν "για καλλίτερες ημέρες" αυτός ποθεί και προσεύχεται για τον Θεό. Οι δύο αυτές προοπτικές συγκρίνονται στο εδάφιο αυτό και παρουσιάζουν την κλασσική αντίθεσι ανάμεσα στην εσωτερική χαρά και ικανοποίησι και στην εξωτερική.13

Εδ. 8. Αυτές οι σκέψεις που διατυπώθηκαν στα προηγούμενα εδάφια, καθώς η δοκιμασία από την οποία πέρασε (και εξακολουθεί να περνά ο Δαβίδ) μεταμορφώθηκε, με τη χάρι του Θεού, από μια απελπιστική αθλιότητα σε μια ευλογία που κατά πολύ με ξεπερνά κάθε υλική ευλογία (εδ. 7), οδηγεί τώρα τον Δαβίδ σε μια ήρεμη, γαλήνια, γεμάτη εμπιστοσύνη εναπόθεσι ολόκληρης της υπάρξεώς του στον Κύριο. Και καθώς το σκοτάδι ήδη απλώνεται ο Ψαλμωδός ολοκληρώνει την προσευχή του: "Εν ειρήνη θέλω πλαγιάσει και κοιμηθή· διότι συ μόνος Κύριε, με κατοικίζεις εν ασφαλεία".

 

Υποσημειώσεις

1. Leslie S. M'Caw - The New Bible Commentary "The Psalms", 1954, Sel. 416.

2. Τον προσδιορισμό "Νεγινώθ" τον συναντούμε επίσης στους Ψαλμούς ς΄, νδ΄, νε΄ , ξγ΄, ος΄, και ακόμη στον Προφήτη Αββακούμ γ΄ 19. Πρόκειται για έγχορδο όργανο -κάτι παραπλήσιο με το "λαούτο".

3. Deker Kidner - Psalms (The Tyndale Old Testament Commentaries) -Inter-Varsity Press, London, 1973, Σελ. 56.

4. Peter C. Graige - "World Bible Commentary" - Psalms - World Books, Publisher - Waco, Texas, 1983, Σελ. 79

5. "Διάψαλμα" (απαντάται 74 φορές εις την Π.Δ., 71 φορές εις τους Ψαλμούς και 3 φορές στον Προφήτη Αββακούμ). Λέγεται ότι "δι' αυτού ωρίζετο η εισαγωγή ή η έναρξις των φθόγγων των σαλπίγγων των ιερέων κατά την ψαλμωδίαν των Λευιτών και την συμφωνίαν των εγχόρδων οργάνων· κατ' άλλους δε, όπερ και πιθανώτερον, δηλοί βραχείαν παύσιν του ψάλλειν και μεσολάβησιν συμφωνίας των εγχόρδων οργάνων..." (Από Λεξικόν των Αγίων Γραφών: Γ. Κωνσταντίνου, 1888, Σελ. 282).

6. βλ. Leslie S. M' Caw - ibid, Σελ. 416.

7. "Δικαιοσύνη": Γεν. ιε΄ 6, Ησ. ξδ΄ 6, Ιερ. κγ΄ 6, λγ΄ 16, Ιεζ. λγ΄ 12, Δαν. θ΄ 7, Ματθ. ς΄ 33, Ρωμ. α΄ 17, γ΄ 22, 25, δ΄ 6, 11, ε΄ 17, ι΄ 4, Α΄ Κορ. α΄ 30, Φιλ. γ΄ 9 / "Δικαιώνω": Ιώβ θ΄ 2, 20, ιε΄ 4, Ψαλμ. ρμγ΄ 2, Ησ. με΄ 25, νγ΄ 11, Πραξ. γ΄ 39, Ρωμ. γ΄ 20, 24, 26, 28, δ΄ 5, ε΄1, 9, η΄ 30, 33, Α΄ Κορ. ς΄ 11, Γαλ. β΄ 6, γ΄ 8, 24... / "Δικαίωσις": Ρωμ. δ΄ 25, ε΄ 16, 18...

8. "Biblical Museum", (James Comper Gray) London, 1898.

9. Peter C. Graigie: World Bible Commentary, Psalms, Σελ. 80.

10. Leslie S. M' Caw (ως υποσημ. 1, Σελ. 416).

11. "Αγαθόν" (φιλοσοφ).: "παν ότι αιρούμεθα και ό απονέμομεν αξίαν, διότι ορεγόμεθα αυτού" (Λεξικόν Εγκυκλοπαιδικόν. Α΄ Τομ. Σελ. 43, 1889).

12. "Αγαθολογία": η ομορφή της Ηθικής, εν ή τίθεται ως βάσις η έννοια του αγαθού..." (Λεξικόν Εγκυκλοπαιδικόν Α΄ Τομ.)

13. Derek Kidner, Psalms, Σελ. 57. I

 

 

Μουσική και Μουσικοί / 2

 

 

του κ. Χρήστου Λαμπριανίδη

Αγαπητοί αναγνώστες της στήλης. Σίγουρα θα θυμάστε αν διαβάσατε το προηγούμενο άρθρο και πιστεύω πως θα συνεχίσετε και σήμερα, με το ίδιο αμείωτο ενδιαφέρον, να διαβάζετε τα άρθρα αυτά γιατί και ενδιαφέροντα είναι και μας αφορούν όλους για την εξέλιξη της μουσικής στην εκκλησία μας, στη νεολαία μας και στην κοινωνία μας. Μην ξεχνάμε ότι η μουσική διαμορφώνει χαρακτήρες, χαρακτηρίζει και χαρακτηρίζεται, προσδιορίζει το ύφος και το είδος, προσγειώνει και απογειώνει. Είναι δηλαδή ένα πολύ βασικό κεφάλαιο μέσα στην όλη μας λατρεία και γι' αυτό θα πρέπει να έχει το σωστό ύφος. Να μας χαρακτηρίζουν, να ξέρουν ποιοι είμαστε, γιατί είμαστε, γιατί υπάρχουμε. Πολύ φοβούμαι ότι έτσι όπως πάμε σε λίγα χρόνια ούτε θα μας γνωρίζουν, ούτε θα μας αναγνωρίζουν.

Είμαι συνεπής στο λόγο μου και τηρώ πάντα όσα υπόσχομαι. Ενώ στο προηγούμενο άρθρο έγραψα πως θα κάνω μια ανάλυση σε βάθος για να παρουσιάσω την εξέλιξη της θρησκευτικής μουσικής (ή χριστιανικής όπως αποκαλείται τον τελευταίο καιρό) που δεν έπρεπε να φτάσει στο σημερινό κατάντημα, σκέφτηκα όμως πως η ανάλυση σε βάθος θέλει πολλά τεύχη του Αστέρα για να γίνει όπως πραγματικά πρέπει. Έτσι θα περιοριστώ σε μία ανάλυση με παραδείγματα κυρίως αισθητικά και λιγότερο μορφολογικά και αρχιτεκτονικοηχητικού περιεχομένου, για να γίνω κατανοητός και στους μη γνωρίζοντες μουσική, που κατά συνέπεια δεν γνωρίζουν τη μουσική ορολογία. Έτσι λοιπόν ας πάρουμε απλά τα πράγματα από τους μεγάλους μουσουργούς για να δούμε πού φτάσαμε.

Ξεκινώ από τον J. S. Bach. Έργα θρησκευτικής μουσικής: Κατά Ματθαίον Πάθη, Κατά Ιωάννη Πάθη, Χριστουγεννιάτικο Ορατόριο, Πασχαλινό Ορατόριο, Τέσσερεις Λουθηρανές Λειτουργίες (Kyrie & Gloria μόνο), 300 καντάτες εκκλησιαστικές κ.ά. Ποια η διαφορά ύφους με τις 24 κοσμικές καντάτες, τα Βραδεμβούργια, τις σουίτες, τα 144 Κοράλ για όργανο και τόσα άλλα; Διαφορά υπάρχει μόνο στα λόγια.

F. Handel: 24 ορατόρια, Σαούλ, Ισραήλ στην Αίγυπτο, Μεσσίας, Βαλτάσσαρ, Ιεφθάε κ.ά. 15 απ' αυτά έχουν Βιβλικά θέματα. Ποια η διαφορά του μουσικού του ύφους με τα παραπάνω έργα από έργα κοσμικής μουσικής του ιδίου; Όπως π.χ. Μουσική των Νερών, των Πυροτεχνημάτων, 24 κοντσέρτων γκρόσσο, σονάτες, κοντσέρτα κ.ά. Ύφος ίδιο, με διαφορετικά λόγια. Το ύφος και το είδος που πλανάται την εποχή αυτή είναι χαρακτηρισμένο από τους ήχους της κλασσικής χορευτικής σουίτας.

J. Haydn: 14 λειτουργίες, δύο Te Deum, Stabat Mater, ορατόριο "Η Δημιουργία" κ.ά. Καμιά διαφορά αλλαγής ύφους του συνθέτη με το υπόλοιπο έργο του, συμφωνίες, κοντσέρτα, μουσική δωματίου και πάμπολλα έργα για σόλο όργανα.

L. B. Beethoven: Δύο λειτουργίες, Misa Solemnis, ορατόριο "Ο Χριστός στο Όρος των Ελαιών" (έργα θρησκευτικής μουσικής). Όμως κι αυτός ο Beethoven ακόμα δεν ξεχώρισε το ύφος του αρμονικού του σχεδιασμού, της ορχηστρικής παλέτας και των ηχοχρωμάτων του. Είναι ο ίδιος και στα θρησκευτικά του έργα και στα έργα κοσμικής μουσικής (συμφωνίες, κοντσέρτα, μουσική δωματίου).

A. Bruckner: Λειτουργίες, πέντε Ψαλμοί, ένα μεγαλοπρεπές Te Deum. Έργα άδουλου λυρισμού και αγνά ευλαβικά σ' ένα προσωπικό ύφος, όπως άλλωστε κι όλα του τα έργα. Ακούστε τις 11 συμφωνίες του, τα κοσμικά τραγούδια του για ανδρικές φωνές να δείτε πως δεν υπάρχει καμία διαφορά στο ύφος με τα θρησκευτικά του έργα.

A. Dvorak: Χορωδιακή μουσική "Αγία Λουτμίλλα", Λειτουργία σε ρε μείζονα, Te Deum, Stabat Mater, χορωδιακά a capella. Καμία διαφορά ύφους με τα κοντσέρτα του, τα τσιγγάνικα τραγούδια του, τα κουαρτέτα του, τις συμφωνίες του.

Ας πάρουμε και κάποιον απ' την εθνική μας σχολή, το Μανώλη Καλομοίρη. Ποια η διαφορά της μουσικής ανάμεσα στις όπερες: Το Δακτυλίδι της Μάνας, τον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, τη Συμφωνία της Λεβεντιάς και το "Τη Υπερμάχω";

Όταν λέω πως δεν υπάρχει καμία διαφορά στα έργα αυτών των μεγάλων συνθετών, μεταξύ θρησκευτικής και κοσμικής τους μουσικής, εννοώ πως δεν αλλάζουν αισθητικά το ύφος της μουσικής επειδή αλλάζει το είδος, αλλά το κείμενο ξεχωρίζει τα δύο είδη. Ο τρόπος της ορχηστρικής ή οργανικής συνοδείας μόνο σε διαφορά δυναμικής μπορεί να διαφέρει για να ξεχωρίζουν οι ανθρώπινες ή η ανθρώπινη φωνή. Καμία διαφορά στον τρόπο της γραφής αρμονικού ύφους, τεχνικής αρμονικών και αντιστικτικών τεχνικών. Η διαφορά βρίσκεται, όπως προανέφερα, στο λόγο. Αν το έργο είναι κοσμικής θεματολογίας, αλλάζει ανάλογα ο ρυθμός και διάφορα στολίδια μέσα στην τεχνική επεξεργασία για να δοθεί έμφαση στο κείμενο που φέρει κοσμικό ύφος. Το όλο ηχητικό ύφος του κάθε συνθέτη, απ' αυτούς που προανέφερα, δεν αλλάζει ηχητική μορφή γιατί με την αλλαγή ηχητικής μορφής αλλάζει το ύφος, το είδος της μουσικής και το προσωπικό ύφος γενικότερα του συνθέτη. Σε αντίθεση με αυτό που συμβαίνει σήμερα. Αυτό δηλαδή δε συμβαίνει στη σημερινή μουσική που ακούμε στις εκκλησίες μας. Φυσικά δεν κάνω σύγκριση με τους γίγαντες της μουσικής που προανέφερα, γιατί αυτοί έκαναν μουσική, ενώ οι σημερινοί παίζουν με τις νότες σαν να είναι σβούρες.

Πολλοί υποστηρίζουν ότι η μουσική με την οποία πρέπει να λατρεύουμε το Θεό είναι η καθημερινή απλή μουσική που είναι στα ακούσματά μας, στη γλώσσα μας καις το στόμα μας καθημερινά, δηλαδή η λαϊκή, η ελαφρά, η ροκ, η δημοτική κ.ά. Το πώς θα έπρεπε να μπει μια νέα μουσική στις εκκλησίες, ποια θα ήταν η προέλευσή της, τι σημαίνει λαϊκή, τι σημαίνει ελαφρά και πόσα είναι τα σημερινά ρεύματα μουσικής με τα οποία ο κόσμος διασκεδάζει ή σιγοψιθυρίζει στις δουλειές του, αν αυτό το καθημερινό μουσικό είδος που έχει στο στόμα του ο κάθε άνθρωπος το φέρουμε στην εκκλησία με θρησκευτική ποίηση θα "χάσει η μάνα το παιδί και το παιδί τη μάνα..." Αυτά τα γράφω για να καταλήξω στο Λούθηρο που 120 χρόνια πριν από το Bach πήρε κάποια λαϊκά τραγούδια της Γερμανίας που οι άνθρωποι τραγουδούσαν στις δουλειές τους, στα χωράφια και στις διασκεδάσεις τους, για να δοξάσουν το Θεό με αυτή τη μουσική που καθημερινά είχαν στο στόμα τους. Μια μουσική που ναι μεν ήταν λαϊκή και μπήκε στην εκκλησία με θρησκευτική ποίηση αλλά το ηχητικό της ύφος δεν διέφερε από το τότε θρησκευτικό. Το ύφος που επικρατούσε ήταν στηριγμένο κυρίως στην παλιά χορευτική σουίτα και σε κάποια μέρη μπορεί να άλλαζε ο χρόνος στον κόσμο γιατί έφερε διαφορετική ποίηση. Έτσι, αφού δεν υπήρχε αλλαγή ύφους, καλά έκανε ο Λούθηρος και την έβαλε στην εκκλησία κι έτσι απ' αυτά τα χορικά προέκυψε η Ευαγγελική Μουσική, όπως χαρακτηρίστηκε. Ο Λούθηρος τη μουσική αυτή την έβαλε στην εκκλησία για καθαρά πνευματικούς λόγους γιατί πέρα από το ότι ήταν ένα βαθύτατα πνευματικό άτομο, ένας φλογερός χριστιανός πνευματικός ηγέτης, ήταν επίσης συνθέτης και σοφός άνθρωπος. Αν η λαϊκή μουσική που έφερε μέσα στην εκκλησία είχε διαφορετικό ύφος δεν θα την έφερνε γιατί θα σοκάριζε, γι' αυτό είμαι σίγουρος. Ο μεγάλος αυτός ηγέτης φέρνοντας αυτή τη μουσική στην εκκλησία ούτε για φιγούρα την έφερε, ούτε κόμπασε γι' αυτό που έκανε, ούτε χειροκροτήματα περίμενε, ούτε τον μεγάλο καλλιτέχνη παρίστανε -όπως γίνεται σήμερα. Την έφερε μόνο για πνευματική ευλογία. Δεν έκανε το μουσικό καινοτόμο.

Πηγαίνοντας στη Βυζαντινή μουσική βλέπουμε πως όπως κι αν την ακούσουμε είναι χαρακτηρισμένη ως μουσική θρησκευτική της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Εμείς ως Ευαγγελική Κοινωνία, πού βρισκόμαστε μουσικά; Ποια είναι η μουσική κληρονομία για τα παιδιά μας; Ποιες οι μουσικές αξίες; Στο χώρο μας υπάρχουν ελάχιστες φωτεινές εξαιρέσεις. Βέβαια για όλα αυτά που γράφω στηρίζομαι σε απλές αισθητικές αναλύσεις, ακουοφθαλμοφανείς. Δηλαδή πρέπει τα αριστουργήματα της νεορομαντικής περιόδου που αναφέρονται στα υμνολόγιά μας να τα καταργήσουμε και να τα αντικαταστήσουμε με ελαφρά μουσική και μουσική ροκ; Να βάλουμε τον καθένα που δηλώνει συνθέτης να μας λέει το παράπονο και την ιστορία της ζωής του έτσι ανεξέλεγκτα; Έτσι να παροδηγείται ο κόσμος μας και η νεολαία στα τόσα CD που κυκλοφορούν χωρίς κανένα μουσικό ποιοτικό έλεγχο; Φεύγουμε από το μέχρι σήμερα ύφος μας και πηγαίνουμε στην ελαφρά μουσική ή σε κάποια είδη μπερδεμένων λαϊκοφανών μελωδιών; Πηγαίνουμε στο ροκ, πηγαίνουμε σε τέτοια ακούσματα και ρυθμούς που είναι προ πολλού χαρακτηρισμένα ως καθαρά κοσμική μουσική; Δεν θα έπρεπε λογικά, αν ενδιαφέρεστε για την εξέλιξη της μουσικής στο χώρο της εκκλησίας μας, πάνω στα ήδη υπάρχοντα να εξελιχτούν οι φόρμες και το ύφος σε σύγχρονη θρησκευτική μουσική όπως έγινε με όλη τη μουσική εξέλιξη σοβαρών έργων κατά εποχή; Αντί να αλλάζουμε μουσική με τόσο αδέξιο και φτωχό τρόπο;

Σ' αυτά τα νέα ακούσματα, στο μεγαλύτερο μέρος τους, αλήθεια μπορούμε να βρούμε το λυρισμό, τη γλυκύτητα, την τρυφερότητα, την ηρεμία, την άδολη μουσική ευλάβεια της θρησκευτικής μουσικής, το μεγαλείο της ενατένισης του θείου, το μεγαλείο των λόγων της Γραφής μέσω της μουσικής συνεργασίας με τα κείμενά της; Πού διακρίνονται τα παραπάνω, αλήθεια, στα νέα μουσικά κατασκευάσματα; Δυστυχώς δεν διακρίνεται πουθενά παρά σε ελάχιστα. Κι έτσι, ως ειδικός, πολύ λυπούμαι επειδή στερούνται ακόμα και της στοιχειώδους αισθητικής. Είναι τεράστια η διαφορά των δύο ειδών μουσικής. Ή θα έχουμε μουσική θρησκευτική, κι αν σας σοκάρει το είδος, μουσική χριστιανική (για μένα δεν υπάρχει καμία διαφορά) όπου να ξεχωρίζει ο λυρισμός της, η ευλάβειά της, η ηρεμία της, η δόξα της και το υπέρλαμπρο maestoso που να σε οδηγεί απογειώνοντάς σε στον Πατέρα Θεό, ή, αν η κίνηση από τα αριστερά προς τα δεξιά του πενταγράμμου, δεν δημιουργεί τα παραπάνω συναισθήματα, καλύτερα να μην υπάρχει μουσική. Γιατί τότε φαίνεται ξεκάθαρα πως οι μουσικοί μπέρδεψαν τη μουσική.

Αν θέλετε αγαπητοί προοδευτικοί να είστε δίκαιοι με τη μουσική εξέλιξη, που πολύ το αμφιβάλλω, τα χριστιανικά τραγούδια που λανσάρετε κατά συρροή στην εκκλησία και τη νεολαία, δεν έχουν μόνο απόχρωση ξεφτισμένης απομίμησης Θεοδωράκη, Ξαρχάκου, Λοΐζου και αρκετών ξενόφερτων μπαλάντων με αποκορύφωμα τη σκληρή ροκ που τον τελευταίο καιρό κυκλοφορεί ξέφρενα στους χώρους μας, κακοποιημένη κι αυτή και πιθηκομιμούμενη. Αν είστε λοιπόν ακριβοδίκαιοι πρέπει να ολοκληρώσετε το χριστιανικό τραγούδι σε όλα τα μουσικά είδη. Να δημιουργήσετε λοιπόν μουσική χριστιανική με ρεμπέτικο ύφος για τους ψευτοκουλτουριάρηδες! Είναι κι αυτό ένα είδος μουσικής με χρόνο, με δρόμους, και μ' ένα τελείως ξεχωριστό χαρακτήρα. Είναι όμως λίγο "μπανάλ" και δε σας ταιριάζει... Να δημιουργήσετε χριστιανικό δημοτικό τραγούδι για τους λάτρεις της δημοτικής μουσικής. Αλλά κι αυτό παρωχημένων εποχών ίσως να σας θυμίζει θυμάρι και τυρί. Κι αυτή η μουσική έχει πολλούς λάτρεις. Να δημιουργήσετε επίσης χριστιανική μουσική για γλετζέδες του "μπουζικοαραβοελληνικού" ύφους, να γράψετε νησιώτικη μουσική αιγαιοπελαγίτικη ή επτανησιακή. Επίσης όλα εκείνα τα θλιβερά ακούσματα στα κέντρα διασκεδάσεως έχουν πολλούς λάτρεις. Φαντάζεστε τώρα τι θα γίνει αν πάρετε μελωδίες από αυτά τα είδη που ανέφερα και βάλετε θρησκευτική ποίηση ή πάρετε τη μέχρι σήμερα χαρακτηρισμένη θρησκευτική μας μουσική και της βάλετε ποίηση των παραπάνω μουσικών ειδών;

Αλήθεια γιατί φτάσαμε εδώ; Εγώ είμαι απλώς ένας μουσικός που παρατηρώ το κατάντημά μας στους μοντέρνους καιρούς. Προσπάθησα να δώσω κάποιες λύσεις στο παρελθόν, μαζί με κάποιους άλλους ρομαντικούς, ήμασταν όμως πολύ λίγοι. Το πνεύμα της εποχής είναι τελείως "φλου" και έτσι μερικοί που "έχουν το μουσικό γούστο!", που μετρούν σολφέζ κάνοντας τους μαέστρους, που γνωρίζοντας τη διατονική κλίμακα του ντο και πέντε συνδέσεις συγχορδιών κάνουν τους συνθέτες κι έτσι η μουσική μας μερικές φορές έφτασε εδώ που έφτασε.

Κλείνοντας θα δανειστώ ένα στίχο του αγαπημένου μου Σπύρου Πορτινού,

"Φύγαν οι πρωτομάστορες

Μισέψαν οι τεχνίτες

Καλφάδες απομείναμε

αλλοτινοί ερημίτες".

Θα επανέλθω...

Ο Χρήστος Λαμπριανίδης είναι μουσουργός-μαέστρος και καθηγητής σύνθεσης.

 

 

ΧΑΛΕΒ

του αιδ. Θ. Κοσμάδη

 

Ο επιβλητικός γαλαξίας στην επιστολή προς Εβραίους, κεφ. 11, ο οποίος περιλαμβάνει μια ολόκληρη σειρά ανδρών και γυναικών της Π.Δ. φαίνεται να παραλείπει αυτόν τον γενναίο άνθρωπο. Ακόμα, αποσιωπά και τον σύντροφο και συστρατιώτη του, τον Ιησού του Ναυή. Θα μπορούσαμε να υποθέσουμε ότι κάποια αναφορά γίνεται γι' αυτούς στα εδάφια 30, 33, 34, όπου ο συγγραφέας λέγει: "Χρειάζεται να συνεχίσω;" Μάλλον θα πρέπει να έχει κι αυτούς στο νου του.

Υπάρχει μια πολλή ζωηρή περιγραφή αναφορικά με τον Χάλεβ, η οποία μνημονεύει έξι φορές την αποφασιστική εμφάνιση αυτού του ανδρός.: "Ακολούθησα τον Κύριο τον Θεό μου ολοκληρωτικά" (βλ. Ιησού του Ναυή 14: 8,9,14, Αρ. 14:24, 32:12, Δευτ. 1:36). Η πίστη του Χάλεβ μας γίνεται γνωστή με έναν ολότελα παραδειγματικό τρόπο καθώς προβάλλει μια θεαματική απαίτηση: "Τώρα λοιπόν, δώσε αυτό το βουνό που ο Κύριος μου το υποσχέθηκε εκείνη την ημέρα" (Ιησ. του Ναυή 14:12α) Τέτοιος είναι ο Χάλεβ του οποίου η μαρτυρία συνοψίζεται σ' αυτήν την κατηγορηματική δήλωση: "Επειδή υπάκουσα στον Κύριο τον Θεό μου".

Αντίθετα με την πλειοψηφία αυτών που απελευθερώθηκαν από την σκληρή δουλεία της Αιγύπτου με επικεφαλής τον Μωυσή, μόνον οι δύο αυτοί άνδρες λογίστηκαν άξιοι να εισέλθουν στη γη της επαγγελίας ενώ οι υπόλοιποι απέτυχαν οικτρά. Ένας άνδρας πίστεως ενάντια στη δυσπιστία πλήθους λαού όπως διαπιστώνεται επανειλημμένα σε όλη την Αγία Γραφή.

Ξέρουμε αρκετά για τον Ιησού του Ναυή, αντικαταστάτη του Μωυσή, αρχηγό της στρατιάς του Ισραήλ (βλ. Αρ. 27:18-23). Η μνημόνευση γι' αυτόν είναι, "Ήταν πλήρης πνεύματος σοφίας".

Όσο για τον πιστό σύντροφό του τον Χάλεβ, ο Γιαχβέ ανακοινώνει, "έχει εν εαυτώ άλλο πνεύμα και με ακολούθησε εντελώς" (Αρ. 14:24). Πόσο θαυμαστή έπρεπε να είναι μια τέτοια συντροφιά! Η διαγωγή των δύο συνδυάζεται με τα λόγια του Δαβίδ: "Θα είμαι συνετός σε έναν άμωμο δρόμο, πότε θα 'ρθεις σε μένα;" (Ψαλμ. 101:2).

Πρέπει εδώ να ενσωματώνεται ο ισχυρός δεσμός των δύο ανδρών της Εξόδου και της προέκτασης στη γη της επαγγελίας. Αυτοί είναι εκείνοι τους οποίους ο Μωυσής "έστειλε από Κάδης-Βαρνή για να εξερευνήσουν τη χώρα" (Αρ. 32:8). Αμφότεροι περπάτησαν με ακεραιότητα. Αυτή είναι η διαφορά μεταξύ εκείνων που ακολουθούν πλήρως τον Κύριο και εκείνων που πράττουν το αντίθετο. Ο καθένας μπορεί να διευκρινίσει τη δική του διάθεση και θέση. Ο Έσδρας κάνει μια επισήμανση σχετικά με την οδηγία του Θεού στους Ισραηλίτες στα σαράντα χρόνια δοκιμασίας στην έρημο: "Το πνεύμα σου τους έδωσες το αγαθό για να τους συμβουλεύει" (Νεεμίας 9:20). Τούτη η αναφορά σχετίζεται με τους εβδομήντα τους οποίους ο Θεός διάλεξε να βοηθήσουν τον Μωυσή (Αρ.11:16,17). Πολύ πιθανόν ο Ιησούς του Ναυή κι ο Χάλεβ να ήσαν μεταξύ αυτών. Διερωτώμαστε: πού είναι οι άλλοι εξήντα οχτώ ή οι εβδομήντα; Γιατί δεν πέτυχαν αυτοί να έχουν την ίδια κατανόηση με τους δύο άνδρες; Ακόμα, ούτε ο Μωυσής δεν αξιώθηκε να εισέλθει στη γη!

Μας προκαλούν αίσθηση τα λόγια του Ψαλμού όπου υψώνεται μια δέηση με υπενθύμιση της παλαιάς διεστραμμένης απείθειας των προπατόρων (βλ.: Ψαλμός 78:8). Εδώ διακηρύττεται η αποτυχία των εβδομήκοντα να οδηγήσουν τον λαό με σύνεση και θεϊκή κατεύθυνση, αντίθετα με τη σωστή εκτίμηση των δύο ανδρών.

Ο Χάλεβ κατευθυνόταν από άλλο πνεύμα σε μια πλούσια ζωή και θριαμβευτική υπηρεσία. Το πνεύμα της σοφίας οδηγούσε τον Ιησού του Ναυή. Τέτοιοι συνεργάτες στη διακονία μπορούν να κινήσουν βουνά!

Κάποτε κάποιος σε κάποια συνάθροιση επανειλημμένα ύψωνε την ίδια προσευχή: "Κύριε γέμισέ με με το Άγιο Πνεύμα σου!" Όμως η πνευματική διαγωγή του δεν έδειχνε τον καρπό μιας τέτοιας ενέργειας. Όταν πάλι κάποια μέρα ο άνθρωπος αυτός προσευχήθηκε κατά τον ίδιο τρόπο, ένας από τους παρόντες συνέχισε: "Κύριε σε παρακαλώ, μη γεμίζεις τον αδελφό μας, επειδή έχει διαρροές!". Πολύ πιθανόν να ήταν χιούμορ, όμως σωστά τοποθετημένο, ίσως και για μένα ίσως και για κάποιον άλλο.

Ποιος είναι ο Χάλεβ

Αυτός ο άνθρωπος αναφέρεται τριάντα πέντε φορές ως γιος του Ιεφοννή του Κενεζίτη (βλ. Ιησ. Ναυή 14:14). Ο Ιεφοννής πάντοτε συσχετίζεται με τον διάσημο γιο του. Ήταν Κενεζίτης για τους οποίους δεν γνωρίζουμε πολλά. Οι μελετητές μας λέγουν ότι αυτοί ήσαν απόγονοι του Κενάζ, ενός από τους αρχηγούς των Εδωμιτών (βλ. Γεν. 36:11,15,42). Αποχώρησαν από το λαό τους και προσκολλήθηκαν στη φυλή του Ιούδα (βλ. Α΄Χρον. 4:13).

Όπως το γνωρίζουμε, το όνομα "Ιησούς" στην Εβραϊκή σημαίνει "ο Γιαχβέ σώζει", το δε όνομα του Χάλεβ με πρόσφορο τρόπο σημαίνει "Τολμηρά, Εκείνος με ώθησε". Στην ηλικία σαράντα ετών, ο Μωυσής του δίνει την παραγγελία της εξερεύνησης της γης της επαγγελίας. Ένας άνδρας πλήρης δυνάμεως και σοφίας και το κυριότερο πίστεως. Αυτός και ο Ιησούς του Ναυή τιμούν τον Γιαχβέ με μια απόλυτη ένωση μαζί του. Αντίθετα οι δέκα καταντούν σε μια απρόσφορη ηττοπάθεια. Άραγε διερωτώμαι, προσευχήθηκαν πριν αναλάβουν την αποστολή; Ο Μωυσής τούς ενισχύει:

"Δείξτε θάρρος" (Αρ. 13:22,28,33). Η μεγάλη παραγγελία πέφτει σε ώτα μη ακούοντα. Ξεκινούν μηχανικά στην άγια αποστολή.

Όταν φτάνουν στην Χεβρών η πίστη των δύο αυξάνει συνεχώς ενώ των δέκα μειώνεται. Παντού εμφανίζονται οι Ανακείμ (Αρ. 13;22,28,33). Τεράστιοι εχθροί! Μόνο η εμφάνισή τους τούς προκαλεί δέος. Αυτοί είναι πανίσχυροι. Ποιος μπορεί να τους αντιμετωπίσει; Τι μπορούν να κάνουν οι ακρίδες μπροστά σε τέτοιους ανθρώπους; Οι Ανακείμ φέρνουν στη μνήμη τους Νεφιλείμ (Γεν. 6:4). Εκείνοι που ζούσαν πριν τον κατακλυσμό. Ούτε δύναμη μένει, ούτε σοφία, ούτε πίστη! Ποια μπορεί να είναι η μερίδα τέτοιων ανθρώπων;

Η λαμπρή ιστορία του Ισραήλ βέβαια, δεν συμβιβάζεται με τη φοβία τους. Μόνο αν σκέφτονταν τα εκπληκτικά θαύματα που έκανε ο Γιαχβέ με τον Αβραάμ, με τον Ιωσήφ, με τον Μωυσή, ο οποίος τους οδηγούσε, θα είχαν την ευκαιρία να αποσπαστούν από τη συγκλονιστική δυσπιστία. Όμως δεν υπήρχε περιθώριο στον περιορισμένο νου ή στην καρδιά τους να σκεφτούν τον Θεό που συνεχώς εργαζόταν με υπερφυσικούς τρόπους(βλ. Ρωμ. 8:7,8). Τα ζωντανά στοιχεία της ιστορίας τους παρουσιάζονταν εκεί στην Χεβρών, όπου ο Αβραάμ κατοίκησε κοντά στη Δρυ του Μαμβρή, όπου οικοδόμησε έναν από τους πολλούς βωμούς στη γη της επαγγελίας (βλ. Γεν. 13:18, 14:13, 23:19). Εκεί στην Χεβρών, ο Γιαχβέ παρουσιάστηκε σ' εκείνον αλλάζοντας το όνομα και την κατεύθυνσή του (17:5). Εκεί φιλοξένησε τους τρεις αγγέλους (18). Πάλι εκεί σχεδόν πάλεψε με τον Γιαχβέ για την τελική έκβαση της κρίσης του Θεού για τα Σόδομα και τα Γόμορρα (18). Η Σάρα πέθανε εκεί και ο Αβραάμ αγόρασε αγρό από τους Χετταίους για να θάψει τη σύζυγό του (23:16). Οι απόγονοί του επίσης θάφτηκαν εκεί, όπου ο Ισαάκ και ο Ιακώβ έζησαν (35:27, 37:14).

Ο Γιαχβέ είχε υποσχεθεί τούτο τον τόπο στον Αβραάμ ως μέρος της διαθήκης. Δεν ήταν καλώς κατηχημένοι γύρω από τις φωτεινές σελίδες της ιστορίας τους. Αντίθετα η παρουσία των Ανακείμ, τους φάνηκε πολύ πιο σημαντική απ' όλα αυτά!.

Πόσο πληροφορημένοι και κατηχημένοι είμαστε σε σχέση με τις ένδοξες πράξεις του Θεού μας απ' τις σελίδες του Λόγου του; Ή, τις αφηγήσεις πιστών σ' όλους τους αιώνες, ώστε να ενισχυθούμε και προωθηθούμε απ' τις θείες ενέργειες που οχυρώνουν την πίστη μας και ενθαρρύνουν την πορεία της υποταγής; Για τους δέκα δειλούς ανθρώπους η εμφάνιση των Ανακείμ αποτελούσε το βασικότερο θέμα από τις θαυμαστές ενδείξεις της πιστότητας του Θεού. Επιπλέον, η πίστη των δύο ανδρών φαινόταν σαν θεωρία. Τα φαινόμενα και όχι τα υπερφυσικά είχαν την επιβλητικότητα. Παρακμή στην οποία τόσο συχνά βρίσκουμε τον εαυτό μας.

Πλειοψηφία φωνών

Μάλιστα τους γοήτευσε η γη. Δεν αντιστάθηκαν στον πειρασμό να κόψουν μια κληματόβεργα με ένα τσαμπί σταφύλι που το σήκωναν δύο, περασμένο σ' ένα ξύλο (Αρ. 13:23). Στο μεταξύ μοιρολογούσαν και θρηνούσαν. Όταν επέστρεψαν για να παρουσιαστούν στο Μωυσή και στο λαό, οι δέκα πρόβαλαν μια θελκτική και ταυτόχρονα απελπιστική εικόνα, ο Χάλεβ όμως πήρε τη στάση του ακλόνητου ήρωα (Αρ. 13:30). Η δειλία υπερίσχυσε καθώς οι δέκα έσπειραν το σπόρο της δυσπιστίας σε όλο το λαό (13:31-33). Όπως το έχουμε μάθει, το αντίθετο της πίστεως δεν είναι δυσπιστία, αλλά δειλία. Ούτε οι δέκα, ούτε ολόκληρο το πλήθος ήξεραν ότι η τελεία αγάπη εκδιώκει τον φόβο. Σε έλλειψη της τελείας αγάπης προς τον Θεό που Αυτός μας πλησίασε με τελεία αγάπη, οι Ανακείμ στρατοπεδεύουν τριγύρω και μας τρομοκρατούν. Η παρουσία του Αναστημένου Χριστού πρέπει να εξαλείψει κάθε φαινόμενο των Ανακείμ.

Ένα από τα θαυμαστά ονόματα του Αγίου Πνεύματος είναι Παράκλητος. Η παρακλητική κυριαρχία Του διώχνει τον φόβο των Αμαληκιτών και όλων των απειλών.

Επακόλουθο του συναγερμού και άλγους που επικράτησε στην κατασκήνωση ήταν ότι κλίμα πανικού κυρίεψε όλους. Η δυσπιστία είναι μεταδοτική. Πολύ περισσότερο από την πίστη δυστυχώς. Σε λίγο η δυσπιστία μετατράπηκε σε στάση κατά του Γιαχβέ τον οποίο κατηγόρησαν σαν σχεδιαστή της καταστροφής τους. "Πίσω στην Αίγυπτο!" έκραξαν ομόφωνα. Ο Μωυσής και ο Ααρών έπεσαν κατά πρόσωπο στη γη. Ο Ιησούς του Ναυή και ο Χάλεβ έσκισαν τα ρούχα τους . Αυτή η συνταρακτική κατάσταση θα οδηγήσει τον λαό ακόμα και τον Ααρών στη σκοτεινή εξέλιξη του χειροποίητου μοσχαριού το οποίο λάτρευσαν, πράττοντας ασέλγειες μπροστά στο είδωλο.

Ξέσπασε η οργή του Γιαχβέ (βλ. Εξ. 32). Η δυσπιστία ανοίγει το δρόμο σε πιο τρομακτική παρανομία, μετατρέπει την καλή διάθεση του αγαπώντος Θεού σε κρίση και καταδίκη, όπως το βλέπουμε σ' αυτή και σε τόσες άλλες περιστάσεις.

Εδώ διαβάζουμε ένα δυνατό μήνυμα που είναι ικανό να υψώσει κάθε ταλαντευόμενη ψυχή στα ουράνια πλούτη. Ποιος από τους δύο άραγε θα εκφώνησε αυτές τις εγκάρδιες ενθαρρύνσεις; Η προτροπή που αποδίδεται στους δύο άνδρες αποτελεί ένα από τα συγκινητικά κηρύγματα που αναφέρονται στην Αγία Γραφή. Ένα μήνυμα σε ώρα κρίσης δυσπιστίας, αναταραχής, που επιδιώκει την ανατροπή μιας καταστροφής που πλησιάζει. Καθένας μας ας μελετήσει προσεκτικά την αντίδραση του λαού, που οδήγησε σ' αυτό το πειστικό μήνυμα για προσωπική οικοδομή (Αρ. 14:1-10). Το κήρυγμα μεταδίδει το μέλημα, βάρος, μόχθο και καημό του χρισμένου ομιλητή για να μεταστρέψει σκληρές και αρνητικές καρδιές.

Ομιλητή αδελφέ! Γενού πιστός στην κλήση σου να εκφωνείς ταυτόχρονα και τη χάρη και την οργή του πέμψαντός σε, και άφησε το αποτέλεσμα σ' Εκείνον που ελέγχει καρδιές, επεξεργάζεται την ανταπόκριση για σωτηρία ή άλλως φέρνει την αναπόφευκτη κρίση.

Πώς θα επιθυμούσαμε την μετάνοια και την εγκάρδια επιστροφή σαν επακόλουθα μιας τέτοιου είδους προτροπής! Αλίμονο, αντί να συμβεί εκείνο που μας χαροποιεί την ημέρα της Πεντηκοστής, παρά λίγο να γίνει αυτό που έγινε στα Λύστρα.

Οι δύο πιστοί κήρυκες θα λιθοβοληθούν όπως συνέβη στον Παύλο. Ο Σπέρτζον λέει: "Δώσε το πιστό μήνυμα και περίμενε επιτυχία: ή ανταπόκριση μετανοίας ή άρνηση που θα προκαλεί την θεία οργή!".

Υπάρχουν άνδρες (στην εποχή μας και γυναίκες) στον άμβωνα, που δεν μιλούν με πιστότητα το Λόγο τον εμπιστευμένο. Όμως πάλι βρίσκονται αγγελιαφόροι που προβάλλουν το μήνυμα με ακεραιότητα όμως δεν βλέπουν ορατή ανταπόκριση από το ακροατήριο, κάποτε και αντίρρηση απευθύνεται σ' αυτούς. Ο Ιερεμίας είναι προφήτης, ο οποίος αποκρουόταν πολύ σκληρά. Πώς αντιμετωπίζει την αντίσταση και την απόρριψη; (βλ. 6:10,11). Ο Πρωτομάρτυρας Στέφανος του οποίου η ακραία πιστότητα τον οδήγησε στο θάνατό του, ύψωσε μια θριαμβευτική και έντονη διαμαρτυρία. (Βλ. Πραξ. 7:51,52).

Μπορούμε να τους νικήσουμε

Ο Ιησούς του Ναυή αρχηγός της στρατιάς, οδήγησε τους Ισραηλίτες στο πέρασμα του Ιορδάνη ποταμού. Η πίστη του αποκορυφώθηκε με την κατάρρευση των οχυρωμένων τειχών της Ιεριχώ. Αυτός ήταν ο υπαρχηγός του Μωυσή. Πολύ πιθανόν ο Χάλεβ να ήταν υπαρχηγός εκείνου. Μένει όμως ως αδόξαστος ήρωας. Οι προπάτορές του, Κενεζίτες, προσελκυόμενοι από την παρουσία του Θεού μεταξύ των Ισραηλιτών, αποχώρησαν από τους Εδωμίτες και ενώθηκαν με τη φυλή του Ιούδα. Ο Χάλεβ υπερτέρησε σε όλο το στρατόπεδο, μολονότι η εκτίμηση που έδειξαν οι Ισραηλίτες ήταν υποτιμητική. Όταν οι δέκα ηττοπαθείς άνθρωποι σκόρπισαν τον δουλικό σπόρο της δειλίας σ' όλο το πλήθος, εκείνος διαλάλησε με πειθώ: "Ας ανέβουμε αμέσως κι ας την εξουσιάσουμε, επειδή μπορούμε να την κυριεύσουμε".(Αρ. 13:30) Η εμφατική διακήρυξή του ήταν "Το δίχως άλλο θα νικήσουμε!". Αυτή είναι η πίστη και η πεποίθηση στον μοναδικό Θεό, Πατέρα του Ιησού Χριστού, στου οποίου την παρουσία δεν βρίσκεται καμιά ήττα.

Ο Χάλεβ γνώριζε προσωπικά τέτοιον Θεό και δεν δίστασε να πάρει τη θέση πλησίον Του ακόμα κι αν οι Ανακείμ απειλούσαν και η πλειοψηφία εναντιωνόταν: Αυτός είναι ο αληθινός και ορατός νικητής!

Στην καθημερινή πορεία πώς αντιμετωπίζεις τις δυνάμεις και απειλές των Ανακείμ, τους πειρασμούς της αμαρτίας; Με την τρεμούλα μιας ήττας ή τη σιγουριά της νίκης; Τι σκέφτεσαι για τον αναστημένο νικητή Ιησού Χριστό εκείνη τη στιγμή; (βλ. Αποκ. 3:21). Ο Χάλεβ δεν ήταν ισχυρότερος των άλλων. Δεν ήταν πιο θαρραλέος από τους άλλους. Ο φόβος και ο τρόμος θα μπορούσαν να ήταν σύντροφοί του όπως των άλλων. Όμως υπήρχε μια βασική διαφορά. Αυτός ήταν απόλυτα πεπεισμένος ότι ο Θεός του Αβραάμ είναι ικανός να εκτελέσει εκείνο που υποσχέθηκε. Η πίστη του δραστηριοποιήθηκε (Ρωμ. 8:38,39).

Τι κρίμα! Οι δέκα κατόρθωσαν να κάνουν το λαό να αποστατήσει εντελώς: "Δεν μπορούμε να επιτεθούμε σ' αυτό το λαό γιατί είναι ισχυρότερος από μας!" (Αρ. 13:31). Υπολογισμοί του φυσικού νου κατέχουν το πλεονέκτημα εναντίον της υπερφυσικής διανοητικής που λέγεται πίστη. Η πίστη λέει "μπορώ!" ενώ η σκέψη της σάρκας εκδηλώνει το αντίθετο. "Ψυχικός άνθρωπος ου δέχεται τα του πνεύματος του Θεού" (Α΄ Κορ. 2:14). Αντίθετα, ο πνευματικός άνθρωπος ψάλλει λέγοντας: "Πάντα ισχύω εν τω ενδυναμούντι με Χριστώ". (Φιλιπ. 4:13). Ο φόβος που υποβιβάζει τη θεια αυτάρκεια προκαλεί συμφορά, όπως το περιγράφει ο Ησαΐας:

"Θέλετε φεύγει χίλιοι εν τη απειλή ενός, και πάντες εν τη απειλή πέντε, εωσού μείνητε ως στύλος επί κορυφής όρους και ως σημαία επί λόφου". Στην τρικυμιώδη ζωή πάντοτε και παντού θα αντιμετωπίσουμε τους Ανακείμ. Τέτοιες συναντήσεις θα είναι σκληρές και συγκλονιστικές . Χωρίς τον ενδυναμούντα Χριστό η ήττα είναι αναπόφευκτη. Όπως ο Χάλεβ ανακάλυψε το μυστικό της θεάρεστης ευδοκίας, μια παρόμοια στροφή αποφασιστικότητας στην έμπρακτη πίστη θα οδηγήσει τη ζωή σε ασφάλεια και βεβαιότητα.

"Πρέπει να προχωρήσουμε και να καταλάβουμε αυτή τη χώρα".

Η Εκπαίδευση στην Έρημο

Η συνταρακτική συμπεριφορά των δέκα παρουσιάζοντας μια κατάμαυρη εικόνα που παρέσυρε όλο το στρατόπεδο, δεν μετακίνησε τον Χάλεβ. Οι ορατές επιπτώσεις μόνο ανέβαλαν την θεοσχεδίαστη προσδοκία του. Το τσαμπί του σταφυλιού από την κοιλάδα Εσκώλ που σήκωναν δύο άντρες δεν ξέφευγε από τη μνήμη του. Βεβαιότατα, η γη ήταν εκείνων! Επειδή ο Γιαχβέ το είχε υποσχεθεί στον Αβραάμ. Τις επόμενες δεκαετίες καθώς άνδρες και γυναίκες πέθαιναν μπροστά στα μάτια τους στην έρημο λόγω της ολικής δυσπιστίας, η αναμονή του Χάλεβ, και οπωσδήποτε του Ιησού του Ναυή δεν ελαττωνόταν. Ο νους του Χάλεβ με τις άφθονες υποσχέσεις του Θεού επεκτεινόταν πέρα από τον Ιορδάνη. Το "ναι" του Γιαχβέ πάντοτε υπερβαίνει το "όχι" των δύσπιστων ανθρώπων (Β΄ Κορ. 1:20).

Τι έκανε ο Χάλεβ ανάμεσα σε ανθρώπους που συνεχώς γόγγυζαν και ολοένα προχωρούσαν σε φρικιαστική ειδωλολατρία; (βλ. Εξ. 32, Αρ. 25). Ο πλανώμενος λαός έδειξε την προτίμησή του προσκολλώμενος στους δέκα και αποσπαζόμενος από τους δύο πιστούς άνδρες. Η παρακμή τους οδηγούσε στην απόρριψη της θεολατρίας υπέρ του χρυσού μοσχαριού με τις επακόλουθες εκδηλώσεις ασέλγειας.

Βέβαια ο Χάλεβ ήταν γεμάτος με απελπισία σ' αυτά τα χρόνια στην έρημο! Όμως ποιος μπορεί να συγχωρέσει τη σκληροκαρδία που σαν ένας πετρωμένος κάλος, προκαλούσαν τον άγιο Θεό φέρνοντας τον θάνατο σε χιλιάδες. Ο Χάλεβ αύξανε σε γνώση, πίστη και αφιέρωση, όμως επηρέαζε ελάχιστους, μέσα σε μια αδιάκοπη περιπλοκή θλιβερών περιστάσεων! Η αμετακίνητη όμως πίστη του θα καταλήξει τελικά στο αίσιο τέρμα της πορείας.

Διώξε από το "είναι" σου κάθε είδωλο, απόκλεισε τον γογγυσμό κατά τον Κριτή που στέκεται μπροστά στην πόρτα. (Ιάκ. 5:9). Ας υπερισχύσει κι η δική σου εμπιστοσύνη όπως εκείνη του Χάλεβ. Η ελπίδα σου να στερεωθεί, η αισιοδοξία σου να επικυρωθεί. Τρανή ήταν η παρουσία του Χάλεβ στο στρατόπεδο, σε αρμονία με τη στάση του Αβραάμ, Ισαάκ, Ιακώβ. Η εκπαίδευσή του στην έρημο αργότερα θα διδάσκει παραδειγματικά τον Ηλία, τον Παύλο και τόσους άλλους, στις δικές τους πορείες. Η σκέψη του επικεντρωνόταν στην κοιλάδα Εσκώλ παρά στους απειλούντες Ανακείμ. Αυτός ο εξαιρετικός άνθρωπος της πίστης μας διδάσκει πάρα πολλά, οποτεδήποτε κι εμείς βρισκόμαστε σε μια περίπλοκη διαδρομή όπου αντιμετωπίζουμε συνεχώς ειδών-ειδών Ανακείμ. Σχεδίασε με πίστη την απόκτηση της γης και τη μετατροπή της για μια τέλεια χρησιμότητα. Αυτός είναι ένας άνδρας που μεταλλάσσει δυσάρεστες καταστάσεις σε ευλογία. Η δυσπιστία των υπολοίπων τονίζει τη δική τους απόλυτη πιστότητα στον Κύριο της πιστότητας. Πέθανε όλη η αμαρτωλή γενιά αφήνοντας τα κοκάλα τους στην έρημο (βλ. Εβρ. 3:17). Πολλή λυπηρή ανάμνηση για τόσους που ζουν κάποιου είδους ζωή και μετά αφήνουν τα κόκαλά τους κάπου! Άραγε τι θα αφήσουμε; Κόκαλα στην ερημιά του πεσμένου κόσμου ή σωσμένη ζωή όπως εκείνη του Χάλεβ;

Ο Χάλεβ κι ο Ιησούς του Ναυή διέσχισαν τον Ιορδάνη και κατόπιν πάτησαν το πόδι τους στην ακτή της υπόσχεσης. Δοξασμένη απόκτηση! Ένας από τους υποτακτικούς του Χάλεβ ήταν ο Οθνιέλ, ανηψιός του, γιος του νεότερου αδελφού Κενάζ, ο πρώτος των Κριτών. Αυτός ήταν για τον Χάλεβ ό,τι ήταν ο Τιμόθεος, ο Τίτος, και άλλοι για τον Παύλο, ο Ιωάννης Μάρκος για τον Πέτρο. Ο Χάλεβ εκπαίδευσε τον Οθνιέλ (ο Ελ είναι ισχύς), τον οποίο έκανε γαμπρό του. Άνδρες που κάθισαν στα πόδια αρχικά του Μεγάλου Δασκάλου, του Χάλεβ, του Ηλία, του Παύλου, του Πέτρου, πόσο προνομιούχοι ήταν!

Ως άνθρωποι , που αποχωρούμε από το γήπεδο του αγώνα ποιους έχουμε εκπαιδεύσει ή επηρεάσει; Αυτή υπερβαίνει κάθε γνωστή μάθηση, διότι επεκτείνει και συμπεριλαμβάνει την αιωνιότητα (βλ. Β΄ Τιμ. 2:2).

Το να είναι κάποιος πνευματικό παιδί ενός μεγάλου άνδρα, όπως ο Οθνιέλ του Χάλεβ, είναι υπερβολική τιμή. Όμως σε αυτή τη στροφή βλέπουμε κάποιον άλλον άνθρωπο απ' τη συγγένεια του Χάλεβ, τον Καρμηλίτη Ναβάλ. "Ο ίδιος ήταν σκληρός και κακός άνθρωπος" (βλ. Α΄Σαμ. 25:2-4), τι θα λέγαμε γι' αυτόν; Ο περίφημος Σκωτσέζος πρίγκιπας των κηρύκων Αλεξάνδερ Ουάϊτ, κάνει την εξής παρατήρηση περί του Νάβαλ: "Το να είναι κάποιος το κακό παιδί ενός καλού πατρός, αποτελεί αίσχος για τον μεταγενέστερο". Αυτή η αναγραφή για τον Νάβαλ είναι τελείως διαφορετική απ' αυτήν του Οθνιέλ.

Συνέχεια στο επόμενο

cosmades@attglobal.net

 

 

Σκέψεις για την Ορθοδοξία


του κ. Στ. Κατσάρκα

συνέχεια από το προηγούμενο

Είπαμε στην αρχή της ομιλίας μας ότι τέσσερεις είναι κυρίως οι τομείς όπου διαφέρουμε βασικά από την ορθοδοξία. Μιλήσαμε στην αρχή για τη θεμελιακή θεολογική διαφορά Δύσης και Ανατολής σχετικά με τη χρησιμοποίηση της λογικής και της ανάλυσης σαν πρωταρχικό στοιχείο από την πρώτη -τη Δύση- σε αντίθεση με την Ανατολή που στηρίζεται στο μυστικισμό και στην αποδοχή χωρίς τη διανοητική έρευνα. Είναι αυτό για το οποίο παραπονιέται ο Φράνκυ Σαίφερ, πως ενώ ο ευαγγελικός προσέρχεται στο Χριστό με την πίστη, ξοδεύει στη συνέχεια την υπόλοιπη ζωή του προσπαθώντας να υπερασπιστεί την πίστη του ή προσπαθώντας να την προσδιορίσει με την βοήθεια της λογικής, κάτι που ασφαλώς είναι αντίθετο με την πίστη, και σ' αυτό δεν έχει και τόσο άδικο ο Σαίφερ. Αναφερθήκαμε στη συνέχεια στον τομέα της λατρείας, πώς την αντιλαμβάνεται η ορθόδοξη εκκλησία εντελώς διαφορετικά από την ευαγγελική και ιδιαίτερα στο θέμα των εικόνων. Ο τρίτος τομέας διαφοράς μας ήταν οι πηγές της πίστης, η Αγία Γραφή και η Ιερά Παράδοση. Και ο τέταρτος και τελευταίος τομέας όπου διαφέρουμε -και υπάρχουν πολλοί άλλοι μικρότερης σημασίας- είναι το άλλο βασικό θεολογικό θέμα: είναι ολόκληρη η ιστορία της πτώσης του ανθρώπου και της λύτρωσής του σε συνδυασμό με τη σημασία του σταυρικού θανάτου του Χριστού. Τούτη η βασική διαφορά που άφησα τελευταία, είναι ίσως και η πιο ενδιαφέρουσα -και η πιο άγνωστη. Θα μπορούσαμε μάλιστα να προσθέσουμε ότι η ορθόδοξη θεολογία στον τομέα αυτό στο μεγαλύτερο ποσοστό της είναι πολύ πιο ανθρώπινη και αρκετά πιο συμπαθητική από την αντίστοιχη δυτική και ιδιαίτερα από την καλβινιστική. Και ξέρετε γιατί; Γιατί η Δύση, επηρεασμένη από το ρωμαϊκό δίκαιο -ας μην ξεχνάμε ότι κι ο ίδιος ο Καλβίνος ήταν νομικός- τόνισε τη "δικανική" (τη δικαστική, τη νομική) πλευρά της πτώσης του ανθρώπου, της ενοχής και της εξιλέωσης. Ενώ εδώ, στην Ανατολή, τονίστηκαν περισσότερο άλλες, πιο ήπιες πλευρές της υπόθεσης της σωτηρίας. Ο καλβινισμός ξεκινά από την απόλυτη κυριαρχία του Θεού και από την απόλυτη αναξιότητα του ανθρώπου μετά την πτώση του. (Το ίδιο άλλωστε εκφράζει και η γοτθική τέχνη των μεγαλόπρεπων ναών του Μεσαίωνα). Κι ακολουθώντας κυρίως την αρχέγονη διδασκαλία του Ιερού Αυγουστίνου, βλέπει στο σταυρό του Χριστού την ικανοποίηση της θείας δικαιοσύνης και το Χριστό σαν το εξιλαστήριο θύμα της θεϊκής οργής. Κι ακόμη ξεχωρίζει μονάχα ορισμένους ανθρώπους, τους εκλεκτούς, που είναι προορισμένοι από το Θεό για τη σωτηρία, σε αντίθεση με τους υπόλοιπους που είναι "τέκνα οργής" και προορισμένοι για την αιώνια κόλαση. Άλλωστε το μοτίβο της αιώνιας τιμωρίας και της κόλασης με τις φοβερές περιγραφές και τις τρομακτικές παραστάσεις στην τέχνη κυριαρχεί και στη ρωμαιοκαθολική εκκλησία, που έχει, όπως ξέρουμε, ιδιαίτερη επίδοση στη δαιμονολογία και στην παράσταση των πονηρών πνευμάτων, ακόμη και μέσα στους ναούς της και κυρίως στις προσόψεις τους. Ας θυμηθούμε μονάχα τις παραστάσεις των μαρτυρίων της κόλασης στην οροφή της Καπέλα Σιξτίνα από το Μιχαήλ Άγγελο ή τα τρομερά "Dies Irae" -"Ημέρα Οργής"- από τις νεκρώσιμες ακολουθίες, τα "ρέκβιεμ" των διαφόρων μεγάλων συνθετών. Σ' αντίθεση με όλα αυτά, η ορθόδοξη θεολογία δεν ξεκινά από την ανθρώπινη ενοχή και από την κατάρα του προπατορικού αμαρτήματος. Θεωρεί μάλιστα -χωρίς να το στηρίζει στην Αγία Γραφή- ότι με το νηπιοβάπτισμα ξεμπερδεύει ο άνθρωπος μια και καλή μ' αυτό, που δεν τον βαρύνει στην υπόλοιπη ζωή του. Υποστηρίζει ακόμη ότι ο άνθρωπος πλασμένος αρχικά κατ' εικόνα και ομοίωση του Θεού, έχει χάσει με την πτώση την ομοίωση με το Δημιουργό του, η εικόνα όμως παραμένει έστω αλλοιωμένη και μουντζουρωμένη. Έτσι διατηρεί αρκετά από τα θεϊκά χαρακτηριστικά του, κι όσο για τη σωτηρία, παρ' όλη την πτώση του, διατηρεί τη θέλησή του να σωθεί. Από εδώ προέρχεται και η άποψη ότι στη σωτηρία συνεργάζονται ο Θεός και ο άνθρωπος, σ' αντίθεση με την καλβινιστική άποψη της ολοκληρωτικής αναξιότητας και αδυναμίας του ανθρώπου. Τέλος στο θάνατο του Χριστού βλέπει η ορθόδοξη θεολογία όχι τόσο την ικανοποίηση της θεϊκής δικαιοσύνης -η λέξη "δικαίωση" δεν υπάρχει καν στο λεξιλόγιό της- όσο τη νίκη πάνω στον άδη και στο θάνατο, και σ' αυτό συμφωνεί και η θεολογία του Λούθηρου σ' αντίθεση μ' εκείνη του Καλβίνου.

Ας μην προχωρήσουμε όμως περισσότερο στις θεωρητικές αυτές έννοιες κι ας κρατήσουμε δύο μονάχα βασικά σημεία: το πρώτο σχετίζεται με τον τρόπο της σωτηρίας, όπως τον διδάσκει η ευαγγελική από το ένα μέρος και η ορθόδοξη θεολογία από το άλλο μέρος, και το δεύτερο αναφέρεται στις συνέπειες της ορθόδοξης διδασκαλίας. Η ευαγγελική θεολογία -στο κυριότερο ποσοστό της, στον κορμό της, ας πούμε- διδάσκει την αναγέννηση σαν μια πράξη πίστης, σαν μια στιγμιαία μετάβαση από το θάνατο στη ζωή, και φυσικά αυτή η διδασκαλία στηρίζεται σε πολλά μέρη της Αγίας Γραφής. Με την αναγέννηση ο άνθρωπος αποκτά τη βεβαιότητα της σωτηρίας, ξέρει πως πεθαίνοντας θα βρεθεί στην παρουσία του Θεού, και προχωρά σ' αυτή τη ζωή προοδεύοντας στον αγιασμό, στην πνευματική του δηλ. βελτίωση με τη δύναμη του Θεού και την πνοή του Αγίου Πνεύματος. Αντίθετα η ορθόδοξη θεολογία αποδέχεται σαν "αναγέννηση" για τον αμαρτωλό άνθρωπο τη στιγμή του βαπτίσματός του σε νηπιακή ηλικία. "Έχει το βάπτισμα", γράφει ο καθηγητής Ανδρέας Θεοδώρου στο βιβλίου του "Η Ουσία της Ορθοδοξίας", "ανακαινιστική και αναπλαστική δύναμη που ανακαινίζει τον άνθρωπο από τη φθοροποιό δύναμη της αμαρτίας και τον ξανακτίζει σε ένθεη και αιώνια πνευματική ύπαρξη. Η δύναμη αυτού του βαπτίσματος παρουσιάζεται αλλιώς και ως αναγέννηση ή νέα πνευματική γέννηση και αναστοιχείωση του βαπτισμένου σαν κάποια καινούργια διαμόρφωσή του μέσα από τη χάρη, σε αντίθεση με την παλαιά διαμόρφωσή του μέσα από την αμαρτία και τη φθορά".

Η αναγέννηση όμως αυτή πολύ μικρή ή και καμιά σχέση δεν έχει με την αναγέννηση που διδάσκει η ευαγγελική εκκλησία. Ούτε βεβαιότητα σωτηρίας χαρίζει, ούτε και αποτελεί ουσιαστικό σωτηριακό στοιχείο. Γιατί τελικός αντικειμενικός σκοπός δεν είναι τόσο η λύτρωση του αμαρτωλού, όσο η "θέωσις" του ανθρώπου, η συμμετοχή του δηλ. στη θεία φύση και η εξομοίωσή του με το Χριστό, που γίνεται προοδευτικά και με αγώνα σ' όλη τη διάρκεια της ανθρώπινης ζωής, με τη συνεργασία πάντα Θεού και ανθρώπου.

Τούτο το δόγμα έχει σαν αφετηρία κάποια εδάφια της Αγίας Γραφής, όπως αυτό που αναφέρεται στο πρώτο κεφάλαιο της δεύτερης επιστολής του Πέτρου -"δια να γίνητε κοινωνοί της θείας φύσεως"- ή η έκφραση του Αποστόλου Παύλου "το μέτρον ηλικίας του πληρώματος του Χριστού", και αναπτύχτηκε στον υπέρτατο βαθμό από τους Πατέρες της Εκκλησίας, ξεκινώντας από το Μέγα Αθανάσιο στον 4ο αιώνα μέχρι το Γρηγόριο Παλαμά στο 14ο. Συνοψίζεται μάλιστα σε μια χαρακτηριστική φράση του Μεγάλου Αθανασίου: "Ο Θεός έγινε άνθρωπος, για να γίνει ο άνθρωπος Θεός". Είναι αφάνταστο το πόσο πολλά έχουν γραφτεί πάνω στην έννοια της θεώσεως, που πραγματοποιείται από τα πρώτα στάδια με την προσευχή -την αδιάκοπη προσευχή,- με την τακτική συμμετοχή στα μυστήρια και ιδιαίτερα σ' εκείνο της Θείας Ευχαριστίας σε συνδυασμό με την Εξομολόγηση, καθώς και με την κάθε μορφής πνευματική άσκηση, και όπου αναπτύσσοντας ο πιστός μια, ας την πούμε, ερωτική σχέση με το Θεό -η έκφραση "θείος έρως" επανέρχεται κάθε τόσο στα γραπτά τα σχετικά με τη θέωση- μπορεί να φτάσει στο υπέρτατο στάδιο της θεώσεως όπου αντικρίζει το αιώνιο φως, που περιγράφεται μάλιστα σαν ένα φως "που ανατέλει μέσα από την ταλαίπωρη καρδιά ως ήλιος ή ως ηλιακός δίσκος, που έχει σχήμα σφαιροειδές και είναι φωτεινός σαν φλόγα" και που έχουν αντικρύσει αρκετοί ασκητές και ερημίτες μέσα στο κελί τους1.

Καθώς διάβαζα όλα αυτά τα περίεργα για κάποιον αμύητο, σκεφτόμουνα πόσο πολύ ο ορθόδοξος μυστικισμός -κάτι που το 'χω ξαναγράψει, και που τριγυρνά συχνά στη σκέψη μου- με την εκστατική ενατένιση του θείου φωτός, συνδέεται με τα οράματα, τη γλωσσολαλιά και τα παρόμοια φαινόμενα του πεντηκοστιανού και του χαρισματικού κινήματος. Άλλωστε ο Χρήστος Γιανναράς σε κάποια από τις μελέτες του βλέπει σαν "μόνο αντίδοτο στη φανερή απουσία εσχατολογικής βιώσεως της Εκκλησίας", όπως λέει, το μοναχισμό και τα προσωπικά χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, αναφέροντας ανάμεσα στ' άλλα το χάρισμα της θεολογικής διδαχής και το χάρισμα των γλωσσών. Δεν ξέρω πόσοι από τους παρόντες έχουν διαβάσει το άρθρο μου όπου παραλλήλιζα τις δύο τάσεις του χριστιανισμού, τη λογική και τη συναισθηματική, με εκείνες του κομισάριου και του γιόγκι στο σχετικό δοκίμιο του Άρθουρ Καίσλερ. Τελικά, απ' ό,τι φαίνεται, εκείνοι από τους χριστιανούς που νιώθουν να τους σφίγγουν τα δεσμά της λογικής αντιμετώπισης του χριστιανισμού -και υπάρχουν αρκετοί απ' αυτούς- δεν τους ταιριάζει δηλαδή ο ρόλος του κομισάριου μέσα σ' ένα χώρο λογικής σκέψης και πολλής θεολογίας, καταφεύγουν είτε στον ξέχειλο συναισθηματισμό, στο χαρισματικό χριστιανισμό, είτε στον ορθόδοξο μυστικισμό και ησυχασμό, που πολύ θυμίζει ανάλογα ρεύματα των ανατολικών θρησκειών, και που, όπως είναι φυσικό, οδηγεί στην άρνηση του παρόντα κόσμου με υπέρτατο ιδανικό το μοναχισμό. Για πολλοστή φορά αποδεικνύεται πόσο δύσκολος και πόσο σπάνιος είναι ο μέσος δρόμος, και πόσο τα άκρα όπως οι πόλοι στους μαγνήτες προσελκύουν τους πιο πολλούς: ή κομισάριος, ή γιόγκι. Όσο θα βρίσκομαι σ' αυτόν τον κόσμο θ' αγωνίζομαι με τις ασθενικές μου δυνάμεις ενάντια στα άκρα, ενάντια στη λογική του άσπρου και του μαύρου. Γιατί οπωσδήποτε ή μόνο κομισάριος ή μόνο γιόγκι; Γιατί όχι και λογική, και έρευνα, και συναίσθημα, και φαντασία με τη βοήθεια της τέχνης, και τίποτε απ' όλα σε ακραία μορφή και σε υπερβολικό βαθμό; το σύνολο σχεδόν της θεολογίας της Ανατολικής εκκλησίας ξεκίνησε από το μοναχισμό και τα μοναστήρια.Οι περισσότεροι άλλωστε από τους Πατέρες της Εκκλησίας υπήρξαν μοναχοί, γι' αυτό και η ορθοδοξία χαρακτηρίζεται απ' τον απόλυτο αναχωρητισμό και την απουσία απ' την καθημερινή ζωή, κάτι που περιγράψαμε πιο πριν. Θ' άξιζε ν' ασχοληθούμε περισσότερο στην ομιλία μας με το μοναχισμό, που είναι ένα από τα πιο σημαντικά κεφάλαια της ορθοδοξίας και που αποτελεί πηγή πολλών καλών και περισσότερων δεινών και για την ορθοδοξία, και για το ελληνικό έθνος. Πού να προλάβει όμως κανείς να μιλήσει για όλα τα σημαντικά κεφάλαια σε τόσο περιορισμένο χρόνο. Θα 'θελα όμως μονάχα να πω πόσο τα άκρα κι η υπερβολή έχουν παίξει κι εδώ τον καταστροφικό τους ρόλο. Ισόβιο μοναχισμό κήρυξαν και θέσπισαν και οι ορθόδοξοι, και οι καθολικοί. Κατάργηση του μοναχισμού επέβαλαν οι διαμαρτυρόμενοι. Και κανείς, από καμιά πλευρά, δε σκέφτηκε ότι με την αποχώρηση από τα εγκόσμια και την περισυλλογή για ένα περιορισμένο μονάχα χρονικό διάστημα -κάτι που είχε κάνει κι ο Χριστός στην έρημο- μόνο αγαθά πνευματικά αποτελέσματα μπορεί ν' αποκομίσει κανένας. Με το νόημα αυτό, θα μπορούσε ίσως κάποιος να προτείνει την ίδρυση ενός ευαγγελικού μοναστηριού για πνευματική περισυλλογή σε περιορισμένο χρονικό διάστημα...

Ας ξαναγυρίσουμε όμως εκεί απ' όπου λοξοδρομήσαμε. Μας μένει να πούμε δύο λόγια για τις συνέπειες της ορθόδοξης διδασκαλίας σχετικά με τη σωτηρία, κι ειδικότερα με την άποψη ότι με το νηπιοβάπτισμα συντελείται η αναγέννηση του ανθρώπου, έστω με την αλλιώτικη και την περιορισμένη σημασία της λέξης, όπως τη χρησιμοποιεί η ορθόδοξη θεολογία. Τούτη η αντίληψη, περίεργη και ακατανόητη και τελείως ασυμβίβαστη με το πνεύμα της Αγίας Γραφής, οδήγησε σε απίστευτους δρόμους την ορθοδοξία και την απομάκρυνε περισσότερο από ο,τιδήποτε άλλο από το αληθινό πνεύμα της πίστης του Χριστού. Και προπάντων δημιούργησε μια χωρίς προηγούμενο σύγχυση γύρω από βασικές έννοιες. Γιατί σύμφωνα με την αντίληψη αυτή, κάθε βαπτισμένος Έλληνας -οποιοσδήποτε δηλ. Έλληνας ορθόδοξος- είναι και χριστιανός, και αυτό οδηγεί στο ότι μονάχα ο ορθόδοξος χριστιανός είναι γνήσιος Έλληνας. Στη συνέχεια δημιουργείται μια "διεθνής" της ορθοδοξίας από έθνη ομόδοξα -από αδελφούς δηλ. χριστιανούς- που όταν δίκαια ή άδικα πάσχει το ένα, συμπάσχουν κι όλα τ' άλλα έθνη μαζί του. Δε χρειάζεται να πούμε περισσότερα πάνω σ' αυτό. Κάτι τέτοια φαινόμενα τα 'χουμε ζήσει και τα ζούμε και σήμερα. Αυτή η αιώνια επίκληση στην ορθοδοξία σε μόνιμη συμβίωση με το έθνος αποτελεί παγκόσμια πρωτοτυπία ανάμεσα στο χριστιανικό κόσμο. "Ο εθνικισμός", γράφει ο άγγλος ορθόδοξος επίσκοπος Διοκλείας Κάλλιστος, "έχει γίνει η συμφορά της ορθοδοξίας τους τελευταίους δέκα αιώνες". Ποιος καθολικός ή προτεστάντης έχει ποτέ επικαλεσθεί ή επικαλείται τον καθολικισμό ή τον προτεσταντισμό με ανάλογες συνδέσεις; Ποιος από μας έχει ποτέ υποστηρίξει, ας πούμε, τους προτεστάντες της Βόρειας Ιρλανδίας επειδή είναι ομόδοξοί μας, και ποιος τους θεώρησε αληθινούς χριστιανούς μόνο και μόνο επειδή είναι προτεστάντες; Εδώ και αρκετά χρόνια γίνεται στον τόπο μας κάθε τόσο λόγος για το χωρισμό της εκκλησίας από το κράτος, κάτι πολύ δύσκολο με τις επικρατούσες αντιλήψεις. Δεν ξέρω αν θα γίνει ποτέ αυτό. Εκείνο όμως που σίγουρα δεν πρόκειται να γίνει ποτέ στις συνειδήσεις των πιο πολλών είναι ο χωρισμός της ορθοδοξίας από το έθνος. Κι είναι αυτό που μας κρατά σταθερά μακριά από την υπόλοιπη Ευρώπη. Ο μέσος Έλληνας αντιμετωπίζει με μια από αιώνες κληρονομημένη δυσπιστία και εχθρότητα οποιονδήποτε μη Έλληνα που δεν είναι ορθόδοξος, και νιώθει ότι οφείλει αιώνια εθνική ευγνωμοσύνη στην ορθοδοξία επειδή γλύτωσε το έθνος από την τουρκοκρατία. Κι ίσως αυτό να 'ναι σε κάποιο ποσοστό αληθινό. Όπως όμως πολύ εύστοχα παρατήρησε κάποιος από μας, είναι πολύ αμφίβολο αν θα υπήρχε τουρκοκρατία στην περίπτωση που δεν θα υπήρχε ορθοδοξία, ή μάλλον αν δεν υπήρχαν αρκετοί ανάξιοι εκπρόσωποί της, που επηρέασαν μάλιστα καθοριστικά την πορεία του έθνους. Όλα αυτά όμως ανήκουν περισσότερο στα άλλα είδη ορθοδοξίας και όχι στην καθαρά πνευματική ορθοδοξία, με την οποία κυρίως ασχοληθήκαμε σήμερα.

Αγαπητά μου αδέλφια,

Προσπάθησα σε περιορισμένο χρόνο να δώσω μια κατά το δυνατόν ολοκληρωμένη εικόνα της ορθοδοξίας και να εκφράσω κάποιες σκέψεις γι' αυτήν στους πιο βασικούς της τομείς, όπως τουλάχιστον ελπίζω. Φυσικά, το τεράστιο αυτό κεφάλαιο δεν εξαντλείται με μια μόνο ομιλία, και οι μόνοι που εξαντλούνται απ' αυτήν είναι οι ακροατές της. Θα 'θελα μονάχα κλείνοντας να προσθέσω μελαγχολικά την αιώνια διαπίστωση για το πόσες καταστροφές μπορεί να φέρει ο θρησκευτικός φανατισμός συνδυασμένος με τον πιο αλόγιστο εθνικισμό. Κι αυτό το ζούμε κάθε τόσο στην ευρύτερη περιοχή μας. Ωστόσο η καταστροφή δε γίνεται μονάχα στο βιολογικό τομέα. Δε σκοτώνονται μόνο μεταξύ τους οι άνθρωποι. Καταστρέφεται και η πνευματική ζωή, όπου τα κάθε μορφής θρησκευτικά και εθνικιστικά ιδεολογήματα σκεπάζουν και αλλοιώνουν το γνήσιο λόγο του Θεού και τις αιώνιες αλήθειες. Κρίμα, γιατί αν υπήρχε μια ειλικρινής διάθεση διαλόγου χωρίς προκαταλήψεις, πολλά θα 'χαμε να κερδίσουμε όλοι μας. Ας μην παραπονιόμαστε όμως μονάχα για τους ορθοδόξους. Μπορεί αυτοί να δείχνουν τις πιο εχθρικές διαθέσεις απέναντί μας -όχι όλοι-, μπορεί να μας αποκαλούν περιφρονητικά "αιρετικούς", μπορεί να διαστρέφουν ακόμη και το όνομά μας σε "ευαγγελιστές", αλλά κι εμείς δεν πάμε πιο πίσω στα αισθήματα που τρέφουμε απέναντί τους. Κι ωστόσο πολλά θα 'χαμε να κερδίσουμε κι εμείς από τον ανεξάντλητο πνευματικό πλούτο της ορθοδοξίας. Προσωπικά, συντάσσομαι απόλυτα με τον καθηγητή Daniel Clendenin που δηλώνει απερίφραστα: "Είμαι προτεστάντης μέχρι το κόκκαλο, αλλά είμαι ευγνώμων στο Θεό για όλα εκείνα που μπορώ να μάθω από τους ορθοδόξους σχετικά με την κοινή πνευματική μας πορεία".

Αν η σημερινή ομιλία έχει πείσει κάποιους από μας σ' αυτή την κατεύθυνση, θα 'ναι κι αυτό ένα σημαντικό πνευματικό κέρδος. Σας ευχαριστώ. I

 

(Η ανωτέρω ομιλία δόθηκε στο Ανοιξιάτικο Συνέδριο

Λεπτοκαρυάς στις 16-4-1999 και επαναλήφθηκε στο

Συνέδριο Θεσσαλονίκης στις 11-3-2000 και

στην Α΄ Ε.Ε.Ε. στις 19-5-2002)

 

 

Επιλογή Βιβλιογραφίας

1. Ανδρέα Θεοδώρου: "Η Ουσία της Ορθοδοξίας" -Εκδόσεις "Παρουσία".

2. Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν. "Η Ιδιοπροσωπία του Ελληνισμού".

3. Βασιλείου Σκιαδά: "Γνωριμία με τους Πατέρες" -Εκδόσεις "Τήνος".

4. Philip Sherrard: "Το Ιερό στη Ζωή και στην Τέχνη" -εκδόσεις "Ακρίτας".

5. Περιοδικό "Christian History" -τεύχος 54.

6. J. Stamoulis: "Eastern Orthodox Mission Theology".

7. Περιοδικό "Σύναξη": "Αφιέρωμα στον Προτεσταντισμό".

8. Ιωάννη Δαμασκηνού: "Έκδοσις Ακριβής της Ορθοδόξου Πίστεως".

9. Art 2000 -τόμος 5ος -Έκδοση των Χριστιανών Καλλιτεχνών της Ευρώπης.

10. Κάλλιστος Ware: "Η Ορθόδοξη Εκκλησία" -Εκδόσεις "Ακρίτας".

11. Αρχιμ. Πλακίδα Deseille: "Φιλοκαλία" -Η Νηπτική Παράδοση της Ορθοδοξίας και η Ακτινοβολία της στον Κόσμο" -Εκδόσεις "Ακρίτας".

12. Αναστασίου, Αρχιεπισκόπου Τιράνων και πάσης Αλβανίας: "Παγκοσμιότητα και Ορθοδοξία" -Εκδόσεις "Ακρίτας".

13. Γ. Χατζηαντωνίου: "Η Εκκλησία του Χριστού -τα Πρώτα Εξακόσια Χρόνια". -Εκδόσεις "ο Λόγος".

 

 

 

 

ΜΕΓΑΛΟΙ ΣΤΟΧΟΙ ΤΗΣ
ΧΡΙΣΤΙΑΝΙΚΗΣ ΖΩΗΣ

 

 

του κ. Χ. Ι. Νταγκουνάκη

 

 

Μια μικρή επισκόπηση των κεφ. 15-16

του Κατά Ιωάννην Ευαγγελίου

 

Καθώς διατρέχει κανείς τα τέσσερα Ευαγγέλια με τις διηγήσεις των ευαγγελιστών για τη ζωή, το έργο και τη διδασκαλία του Χριστού, δεν μπορεί να μη σταθεί και να μη θαυμάσει τη σχέση που είχε αναπτυχθεί ανάμεσα στον Ιησού και στους δώδεκα μαθητές του. Ήταν μια σχέση παραπάνω από τη σχέση Διδασκάλου και μαθητών, ή του Κυρίου και των οπαδών του. Κι αυτή τη σχέση τη βρίσκουμε συμπυκνωμένη στο Ιω 13,1: "Πριν από τη γιορτή του Πάσχα, ξέροντας ο Ιησούς πως ήρθε η καθορισμένη γι' αυτόν ώρα να φύγει από τούτο τον κόσμο και να πάει στον Πατέρα, έδειξε την αγάπη του ώς το τέλος σ' αυτούς που, μέσα σ' αυτό τον κόσμο τού ανήκαν και τους αγαπούσε".1

Στα κεφάλαια 13 και 14 του ευαγγελίου του, ο Ιωάννης αναπτύσσει τη συνομιλία του Κυρίου με τους μαθητές του στο υπερώο. Μεγάλη θλίψη ήρθε να σκιάσει την καρδιά των Δώδεκα, όταν τους ανάγγειλε καθαρά πια πως θα έφευγε απ' ανάμεσά τους: "Παιδιά μου, για πολύ λίγο καιρό θα είμαι ακόμη μαζί σας? θα με αναζητήσετε, και αυτό που είπα στους Ιουδαίους, δηλαδή πως εκεί που πηγαίνω εγώ, εσείς δεν μπορείτε να 'ρθείτε, το λέω και σ' εσάς τώρα" (13,33).

Στα κεφ. 15 και 16 έχουμε τη συνέχεια αυτής της συνομιλίας, που εξελίσσεται σε μονόλογο του Ιησού, αλλά όχι πια στο υπερώο. Είχαν βγει από το δώμα και πορεύονταν προς τον Κήπο της Γεθσημανή. Και πιθανόν σε κάποιο ανηφοράκι, αντικρύζοντας κάτω τη νυχτερινή Ιερουσαλήμ, ο Ιησούς άρχισε να τους δείχνει ορισμένους μεγάλους στόχους που θα έπρεπε να θέσουν μπροστά τους οι μαθητές για τη νέα τους ζωή χωρίς τον Διδάσκαλο ορατό ανάμεσά τους.

Ήταν στόχοι καθοριστικοί για την πνευματική τους πορεία, όπως καθοριστικοί είναι και για τη δική μας πορεία ως χριστιανών σήμερα, που ο Κύριός μας δεν είναι ορατός με τρόπο φυσικό ανάμεσά μας.

Στόχος πρώτος: Η Καρποφορία

"Δεν με διαλέξατε εσείς, αλλά εγώ σας διάλεξα και σας όρισα να πάτε και να καρποφορήσετε..." (Ιω 15,16).

Στα πνευματικά πράγματα "καρπός" σημαίνει καθετί που επιτυγχάνεται δια του Αγίου Πνεύματος στη ζωή του πιστού. Περιλαμβάνει δραστηριότητες, όπως τη μαρτυρία για τον Χριστό, τη διδασκαλία, την υπηρεσία προς τους άλλους, καθώς και διάφορα χαρακτηριστικά, όπως αγάπη, χαρά, ειρήνη, υπομονή κλπ. Ως συνέπεια, λοιπόν, της χριστιανικής ζωής, η καρποφορία αποτελεί έναν πρωτεύοντα στόχο για όλους τους ανθρώπους του Θεού. Αλλά ο Κύριος, προκειμένου να εξηγήσει κιόλας πώς θα πετύχουν αυτό τον στόχο τους οι μαθητές του, έθεσε μπροστά τους ορισμένες αρχές.

1. Μια αρχή είναι ότι πρέπει να συνειδητοποιήσουν πως ο Ιησούς είναι η αληθινή άμπελος, η πηγή της ζωής τους και της δύναμής τους (15,1). Ακόμη κι όταν ο ίδιος θα απουσίαζε απ' ανάμεσά τους, θα ήταν αυτός που θα τους έδινε την ικανότητα να πραγματοποιήσουν αυτό τον στόχο τους.

2. Μια άλλη αρχή είναι πως ο Ιησούς ενδιαφέρεται για το κάθε κλήμα ξεχωριστά και ασχολείται μ' αυτό. Ο Πατέρας, ο ουράνιος αμπελουργός, το καθαρίζει και το βοηθάει να κάνει καρπό. Μόνον αυτό που συνειδητά αρνείται να κάνει καρπό, το κόβει και το πετάει μακριά να ξεραθεί και να καεί. Τι ελπίδα και τι ενθάρρυνση για τους πιστούς, που θέλουν ειλικρινά να ζήσουν την καρποφόρο ζωή του Χριστού! Αλλά και τι ευθύνη για κείνους που αμελούν και ζουν επιπόλαια τη χριστιανική ζωή! Ο Κύριος ενθαρρύνει και βοηθάει όσους τυχόν δεν καταφέρουν να φέρουν την καρποφορία που τους ζητάει, αλλά μέσα τους το επιθυμούν και του ζητούν να τους βοηθήσει στην αδυναμία τους. Τους δίνει ευκαιρίες, δεν τους απογοητεύει, τους καθαρίζει περισσότερο, τους προσφέρει κάθε μέσον για να πετύχουν τους πνευματικούς στόχους τους (εδάφια 2-3).

3. Μια τρίτη αρχή είναι ότι βασική προϋπόθεση για την καρποφορία είναι ο πιστός να μένει εν Χριστώ. Να ζει ενωμένος με τον Χριστό, όπως το κλήμα με την άμπελο (εδ. 4). Τίποτε απολύτως δεν θα πρέπει να παρεμποδίζει το έργο του Θεού στη ζωή του πιστού.

Πολλά εξαρτώνται απ' αυτή την αφιέρωσή μας στον Χριστό, και πολλές είναι οι συνέπειες από την αποτυχία μας να μείνουμε ενωμένοι μ' αυτόν: Η έλλειψη αφιέρωσης του πιστού τινάζει στον αέρα κάθε καρποφορία. Μόνος του ο πιστός δεν μπορεί να κάνει τίποτα (εδ. 5). Είναι καταδικασμένος να μαραθεί, χωρίς καρπό, με χαμένες όλες τις ευκαιρίες να υπηρετήσει τον Κύριο (εδ. 6).

Αντίθετα, αυτός που μένει σταθερά ενωμένος με τον Χριστό θα κάνει όλο και περισσότερο καρπό (εδ. 2, 5, 8). Θα προσεύχεται κατά το θέλημα του Θεού και οι προσευχές του θα παίρνουν απάντηση (εδ. 7). Με τα φανερά γνωρίσματα της ζωής του Πνεύματος θα δοξάζεται ο Πατέρας Θεός (εδ. 8).

Με τη ζωή του Πνεύματος ο πιστός θα προοδεύει συνεχώς ως αληθινός μαθητής του Χριστού. Η ζωή της μαθητείας είναι μια εξελικτική πορεία. Με τη διαρκή αφιέρωση ο πιστός οικειοποιείται και εφαρμόζει στη ζωή του το παράδειγμα και τη ζωή του μεγάλου Διδασκάλου.

Αυτού του πιστού η χαρά θα είναι πλήρης (εδ. 11). Βέβαια, άλλο ευτυχία, που εξαρτάται από εξωτερικούς παράγοντες και άλλο χαρά, που είναι η εσωτερική εν Χριστώ πληρότητα. Κι επειδή ακριβώς η χαρά αυτή προέρχεται από την καρδιά του ανθρώπου, γι' αυτό και εξαρτάται απόλυτα από τη σχέση του πιστού με τον Χριστό. Σε ελέγχει το Πνεύμα του Θεού για κάποια αμαρτία; Η χαρά σου μειώνεται. Σε επιβραβεύει το Πνεύμα του Θεού για τη συνέπειά σου; Η χαρά σου είναι πλήρης εν Χριστώ, γιατί ο Χριστός είναι ευχαριστημένος μαζί σου.

Τέλος, το σπουδαιότερο αποτέλεσμα της καρποφορίας μας είναι η αγάπη μας του ενός για τον άλλο (εδ. 12). Κράμα δικαιοσύνης και αλήθειας τούτη η αγάπη αναζητάει στους άλλους να βρει τα καλύτερα στοιχεία τους. Η σάρκα μας ωθεί να επισημαίνουμε και να προβάλλουμε τα πιο αδύνατα σημεία του αδερφού μας. Η αγάπη του Χριστού κάνει το αντίθετο. Προβάλλει τα καλά του αδερφού μας. Και υπέρτατη εφαρμογή αυτής της αγάπης είναι η προθυμία να πεθάνει ο ένας για τον άλλο (εδ. 13), κάτι δηλαδή που ο Κύριος ήταν κι ο ίδιος έτοιμος να κάνει σε λίγη ώρα.

Στόχος δεύτερος: Η νέα θεώρηση

του Κόσμου

"Αν σας μισεί ο κόσμος, να ξέρετε ότι πριν από σας, εμένα έχει μισήσει" (Ιω 15,18).

Στη συνέχεια ο Κύριος θέτει μπροστά στα μάτια των μαθητών του έναν δεύτερο στόχο: Έπρεπε από δω και πέρα να έχουν κατά νουν τη νέα τους σχέση με τον κόσμο. Με τον όρο "κόσμος" βέβαια εδώ νοούνται όχι οι άνθρωποι, αλλά το σατανοκρατούμενο σύστημα του κόσμου γύρω μας -καθετί που ελέγχεται, εισάγεται, είναι εμπνευσμένο από τον "κυρίαρχο αυτού του κόσμου" (16,11). Οι άνθρωποι του διαβόλου μισούσαν τότε τον Χριστό, κι αναζητούσαν τρόπο να τον βγάλουν από τη μέση. Επομένως, το ίδιο θα έκαναν και για τους πιστούς που ήταν ενωμένοι κι εξαρτημένοι από τον Χριστό.

Εδώ ο Κύριος προετοιμάζει τους δικούς του για το τι θα έπρεπε να περιμένουν ως πιστοί απ' αυτόν. Τους εξήγησε ότι ο κόσμος είχε συμπεριφερθεί προς αυτόν με μίσος και με κάθε είδους διώξεις. Τα ίδια θα είχαν ν' αντιμετωπίσουν και οι δικοί του. Γι' αυτή τη στάση του κόσμου ο Ιησούς δεν είχε φταίξει στο παραμικρό. Καμιά αιτία δεν είχαν οι εχθροί του εναντίον του. Αλλά όλα αυτά έγιναν για να εκπληρωθεί ο προφητικός λόγος του Δαβίδ (πρβλ. Ψλ 35,19- 69,4) "με μίσησαν χωρίς καμιά αιτία" (15,25). Το μίσος αυτό είχε τη ρίζα του στην αμαρτωλή καρδιά τους. Ο κόσμος μισεί τον Χριστό, επειδή αυτός του αποκαλύπτει την αμαρτία του και δεν μπορεί πια να κρυφτεί (15,22).

Ο Ιησούς είχε έρθει στον κόσμο για να μιλήσει για την αμαρτία τους και τη σωτηρία του Θεού. Επειδή όμως ο κόσμος τον μισεί, απορρίπτει και τον μοναδικό τρόπο σωτηρίας που προσφέρει ο Θεός. Κι επειδή Πατέρας και Υιός είναι αναπόσπαστα συνδεμένοι πνευματικά, επειδή είναι "έν", αυτοί που αρνούνται τον Υιό, αρνούνται αναπόφευκτα και τον Πατέρα (15,23). Ενάντια όμως στο μίσος του κόσμου, ο Κύριος λέει πως πρέπει σ' αυτό τον κόσμο να δώσουμε τη μαρτυρία μας. Αντί ν' απομονωνόμαστε ή ν' απομακρυνόμαστε από τον κόσμο, έχουμε υποχρέωση να διεισδύσουμε σ' αυτόν και να φέρουμε στους ανθρώπους το ευαγγέλιο του Χριστού (15,26-27).

"Αυτά σας τα είπα", καταλήγει ο Κύριος, "για να μην κλονιστεί η πίστη σας" (16,1). Μα αυτός είναι και ο λόγος όλης αυτής της επισκόπησης της διδασκαλίας του προς τους μαθητές του: Να μη χάσουν τον δρόμο τους, να μην πλανηθούν, να μη χάσουν την πίστη τους, όταν εκείνο πια θα έχει φύγει απ' ανάμεσά τους.

Έρχονται, αλήθεια, στιγμές, που το να ζει κανείς για τον Χριστό είναι πολύ δύσκολο πράγμα! Οι άνθρωποι αυτού εδώ του αμαρτωλού κοσμικού συστήματος θα φτάσουν να φονεύουν τους πιστούς, με την πεποίθηση πως προσφέρουν υπηρεσία στον Θεό (16,2). Αυτό έγινε σ' όλη τη διάρκεια των είκοσι αιώνων ζωής της Εκκλησίας στη γη και θα εξακολουθήσει να γίνεται και στο μέλλον. Αλλά ο πιστός μένει σταθερός στην πίστη του. Στόχος του είναι να ζήσει για τον Χριστό ως μάρτυράς του σ' έναν κόσμο αμαρτίας και σκότους.

Έχουμε, άραγε, έτσι αντιμετωπίσει τον κόσμο; Σαν ένα χώρο όχι που θα προβληθούμε κοινωνικά ή που θα μας βοηθήσει να κάνουμε πολλά λεφτά ή να ζήσουμε μια ζωή απολαύσεων, αλλά σαν έναν ιεραποστολικό αγρό γεμάτο ψυχές, που έχουν ανάγκη σωτηρίας; Που μολονότι ενδεχομένως μας περιφρονούν ή μας διώκουν, εμείς θα τον βλέπουμε με μάτι αγάπης και συμπόνιας, όπως ο Χριστός τους σταυρωτές του πάνω από τον σταυρό; Είναι ανάγκη αυτό ως χριστιανοί να το βάλουμε στόχο στη ζωή μας.

(Συνέχεια και τέλος στο επόμενο)

 

 

ΛΥΤΡΩΤΙΚΟΙ ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ


της Mary Beates

Η πορεία μου με τον Σωτήρα μου Χριστό, ήταν ένα ταξίδι χαράς από τότε που άλλαξε η ζωή μου στο γυμνάσιο, μετά στο Λύκειο και στο Κολλέγιο, μέχρι την ημέρα του γάμου μου το 1979. Αλλά ήρθε το καλοκαίρι του 1982, όταν προσωρινά, αυτή η χαρά φάνηκε να λιγοστεύει και να χάνεται.

Η πρωτότοκη κόρη μας, Τζέσικα, είχε κάποιες δυσκολίες στους τρεις πρώτους μήνες της ζωής της, αλλά ο γιατρός μας είπε να μην ανησυχούμε. Μετά από λίγο όμως χρειάστηκε να τη δει κάποιος άλλος γιατρός, ο οποίος χωρίς περιστροφές και σχεδόν απότομα μας είπε ότι το κορίτσι μας πάσχει από εγκεφαλική παράλυση. Αν και τελικά αποδείχθηκε ότι είχε κάνει λάθος στις λεπτομέρειες, η μεγάλη αλήθεια ήταν ότι η Τζέσικα ποτέ δε θα μεγάλωνε για να γίνει ένα φυσιολογικό κοριτσάκι. Οι εξετάσεις έδειξαν κάποια ανωμαλία στα χρωματοσώματα που συνέβη στη σύλληψη και έτσι η Τζέσικα θα έμενε για όλη της τη ζωή με προβλήματα σωματικά και νοητικά.

Από εκείνο το σημείο το ταξίδι της χαράς μου κομματιάστηκε, διαλύθηκε σχεδόν και αντικαταστάθηκε από το ταξίδι της πτώσης μου στη σκοτεινή κοιλάδα. Δεν είχα δύναμη να συγκεντρωθώ και να κάνω τα απλά πράγματα που αγαπούσα να κάνω. Ένα σύννεφο με κάλυπτε για πολλούς μήνες. Μαζί μ' εμένα και ο σύζυγος μου ρωτήσαμε το "γιατί" και προσπαθήσαμε να μαζέψουμε τα κομμάτια της ζωής μας που είχαμε κοπιάσει να χτίσουμε και που σ' ένα λεπτό είχαν γίνει ερείπια( τόσο ξαφνικά!!

Μέσα σ'αυτό το σκοτεινό μέρος του ταξιδιού μου, δύο πρόσωπα από την Αγ. Γραφή μ' έκαναν να προβληματισθώ. Ο Ιώβ της Π. Διαθήκης και η Μαρία από τη Ναζαρέτ, η Μητέρα του Ιησού Χριστού.

Η Μαρία άντεξε να δει τον πρωτότοκο της γιο να υποφέρει. Αλλά είχε αγγελική αποκάλυψη που της φανέρωσε το μεγάλο μυστικό, την ειδική φύση και αποστολή του Παιδιού που θα έφερνε στον κόσμο, πριν ακόμα γεννηθεί (Λουκάς 1:30-33). Και φυσικά και ο Ιωσήφ θα της είπε για την επίσκεψη του αγγέλου και την σωτηριακή αποστολή του Παιδιού τους (Ματθ. 1:20-21). Αργότερα μέσα στο Ναό, ο Συμεών και η Άννα, της είπαν ακόμη περισσότερα για αυτά που την περίμεναν. Η Μαρία είχε ειδοποιηθεί εκ των προτέρων ότι αυτό το Παιδί θα ήταν σημείο, η ζωή Του ευλογία και ο θάνατος Του θα της κομμάτιαζε την καρδιά αλλά και θα την λύτρωνε.

Από την άλλη μεριά ο Ιώβ, σαν και εμένα, δεν ήξερε τι συνέβαινε εκεί μπροστά στο θρόνο του Θεού. Δεν μου έχει επιτραπεί να δω κι εγώ τους λόγους για του παιδιού μου τα βάσανα. Συχνά αναρωτιέμαι για το μέλλον της και ποθώ να μάθω το σκοπό της ζωής της, αλλά κανένα από αυτά τα μυστικά δεν μου έχουν αποκαλυφθεί. Θα πρέπει να περιμένω μέχρι εκείνη την ημέρα, όταν θα ανοιχθεί το Βιβλίο και θα μάθω την αιτία αυτών των σκοτεινών σημείων.

Η Μαρία από τη Ναζαρέτ γνώριζε την αιτία του πόνου της καρδιάς της. Εντούτοις, αυτή και μόνο η γνώση ήταν πολύ δύσκολη. Είναι τόσο τρομερό να ξέρεις εκ των προτέρων τι πρόκειται να συμβεί στο παιδί σου. Αυτό το βάρος του αναπόφευκτου, ειδικά όταν πρόκειται για το παιδί σου, είναι ένα βαρύ φορτίο.

Φυσικά, το Παιδί της Μαρίας από τη σύλληψη Του, ήταν τέλειο, ήταν ο ΄Αμωμος Αμνός του Θεού.

Το δικό μου παιδί από τη σύλληψη ήταν σύμφωνα με την αιώνια Βουλή και Θέληση του Θεού, ο,τιδήποτε άλλο από τέλειο σύμφωνα με τα ανθρώπινά μας μάτια. Αλλά το κυρίαρχο χέρι του Θεού έτσι ακριβώς θέλησε να πλάσει τη Τζέσικα. Εκείνος ο Ένας, ο Άγιος όπως ο Ουράνιος Πατέρας Του, μας έδειξε με τη δική Του αγιότητα τη δική μας αμαρτωλότητα και την ανάγκη για λύτρωση.

Η άλλη, η Τζέσικα, με τον δικό της ξεχωριστό τρόπο μάς υπενθυμίζει διαρκώς την κατάσταση μας και την ανάγκη μας για λύτρωση.

Αν και υπάρχουν και ομοιότητες και διαφορές μεταξύ της εμπειρίας του Ιώβ, της Μαρίας και του εαυτού μου μια εμπειρία μάς ξεχωρίζει και μάς ενώνει; γνωρίζουμε ότι ο Λυτρωτής μας ζει. Ο Ιώβ προσδοκούσε με ελπίδα και πίστη την ημέρα εκείνη που απελευθερωμένος από το θνητό του σώμα θα έβλεπε το Λυτρωτή του. Η Μαρία από τη Ναζαρέτ έβλεπε με τα ίδια της τα μάτια τον δικό της Λυτρωτή όλη τη διάρκεια της επίγειας ζωής Του. Κοιτάζω μέσα στις σελίδες της Π. Διαθήκης σ'αυτά όλα που μιλούν για τον ερχομό του Λυτρωτή και μέσα στις σελιδες της Κ. Διαθήκης για όλα τα θαυμάσια της ζωής και του έργου του Ιησού Χριστού και όπως ο Ιώβ ανυπομονώ να βρεθώ τελικά στη παρουσία του Λυτρωτή μου. Αλλά όχι μόνη μου, επειδή είμαι βέβαιη, σύμφωνα με τη διαθήκη και τις υποσχέσεις του Θεού μας, ότι μαζί μ' εμένα, το σύζυγο μου και τα άλλα μας παιδιά, θα είναι και η Τζέσικά μας εκεί στην παρουσία τού Λυτρωτή της, ελεύθερη από όλες τις αρρώστειες της, αδυναμίες, παραλυσίες, ένα καινούργιο κορίτσι για να Τον δοξάζει αιώνια. I

Απόδοση: Μαίρη Υφαντίδου

 

 

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ Αρχή ] Πάνω ] Βιβλικό Μήνυμα ] GREEK EVANGELICAL CHURCH ] Συχνές Ερωτήσεις ]
Send mail with questions or comments about this web site. to webmaster- Copyright © 2006 ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΕΥΑΓΓΕΛΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ Last modified: 04/11/2006